Column Guus Hustinx: De val van de zonnekoning

Geplaatst door:

In de afgelopen tijd hebben we de ontluisterende val van een gedeputeerde, een wethouder, een bekende advocaat, enkele burgemeesters, meerdere bestuurders van corporaties en ROC’s gezien. Het roept een scala van tegenstrijdige emoties op. Verbijstering hoe iemand dit soort zaken kan uithalen strijdt met een dosis leedvermaak en de opluchting dat er toch nog rechtvaardigheid bestaat. Wat drijft deze mensen, hoe laat hun omgeving hen hun gang gaan en hoe kun je voorkomen dat het zover komt?

Door Guus Hustinx

In de Volkskrant schreef een psycholoog dat deze mensen tot hun daden komen omdat ze een narcistische stoornis hebben. Dat lijkt mij een typische omkering van oorzaak en gevolg. Het patroon is niet de oorzaak, maar slechts de observatie van een aantal handelingen, niet meer en niet minder. Het is wel interessant voor ons als NLP-ers om te kunnen begrijpen wat deze mensen tot hun daden drijft door de hogere Logische Niveaus van hen te verkennen. Uit diverse (vaak eerdere) interviews op TV en in de krant met deze mensen komt een boeiende overtuigingsstructuur naar voren: ‘ik doe het voor het algemeen belang, de stad, de provincie, de corporatie, niet voor mezelf (dat geldt voor een aantal tenminste); ik ben uitverkoren en dus moet en kan ik mijn gang gaan; de wet is er voor anderen, niet voor mij; het doel is heilig; men zal zich mij herinneren aan mijn daden; ik word op handen gedragen; nu ik zo geweldig ben, laat ik ook het bijbehorende gedrag zien met dure auto’s, etentjes, maatpakken etc.’  Met deze set van overtuigingen worden mensen blind voor de signalen uit hun omgeving.

Hoe kan het dat deze mensen niet gestopt worden? De Zonnekoning duldt geen tegenspraak. Je spreekt een koning niet tegen. Als je het met de inhoud niet eens bent, wordt dat door de koning niet als kritiek op de inhoud verstaan, maar opgetild naar zijn identiteit. Je bent tegen mij, je bestrijdt mijn positie als koning. Ik ken de voorbeelden waar medewerkers met kritiek rücksichtslos geëlimineerd werden.
Zo worden signalen uit de omgeving dus niet op hun merites beoordeeld en ontstaat een patroon van het weren van ‘tegen’ signalen. De Zonnekoning wordt uiteindelijk alleen nog maar met ja-knikkers omringd. Die verplicht hij (inderdaad, altijd een hij) aan zichzelf met hele en halve gunsten, met vriendendiensten. De sfeer van, wij vrienden zorgen voor elkaar, zorgt ervoor dat de grenzen tussen het zakelijke en het persoonlijke helemaal vervagen.
In de gemeente Roermond hebben we het hele proces kunnen observeren. De wethouder die ten val kwam werd ook wel de onderkoning van Roermond genoemd. Ambtenaren, die kritisch ten opzichte van hem stonden werden, naar verluid, monddood gemaakt en genadeloos geëlimineerd. Burgers met kritiek werden geïntimideerd. ‘In het begin deed hij het voor de stad. Uiteindelijk was hij de stad’, zo stelt Bas Heijne in het NRC. Direct na zijn val stapte de voltallige VVD fractie uit de coalitie uit solidariteit met de in opspraak geraakte wethouder, terwijl de coalitiegenoten niets met de val van de wethouder van doen hadden. Een duidelijk signaal dat het zakelijke en persoonlijke niet meer te scheiden waren.

De zonnekoningen, de helden, worden dus door hun omgeving op een voetstuk geplaatst. Zo vinden veel mensen diegenen die de rand opzoeken, een beetje fout zijn, die zich niet door de status quo laten beperken, juist extra bewonderenswaardig als een soort moderne Robin Hood. Wij hebben onze helden nodig, kennelijk. De held die doet waar ik van droom, maar zelf niet durf te doen.

Zodra de held van zijn voetstuk valt ontstaat er een ander mechanisme. De Amerikaanse sociaal psycholoog Melvin Lerner, noemt dat de ‘just world bias’. De gevallen held heeft het er zelf naar gemaakt en verdient geen medelijden. Leedvermaak en opluchting dat de wereld toch rechtvaardig is, krijgen de overhand bij velen die de held eerder vereerden.
Ook de reactie van de gevallen held is symptomatisch: ‘ik ben kapot gemaakt, de pers heeft me geëxecuteerd zonder enige vorm van proces, ik deed het voor de zaak, mijn vijanden misgunnen me dat succes.’ De held als slachtoffer, het is even wennen. Het past in het beeld van de Zonnekoning, natuurlijk heeft hij zelf niets fout gedaan, het komt altijd door anderen.
Het NRC heeft onder de kop ‘Eindig niet als die sukkel aan de zijlijn’ een zevenstaps strategie voor gevallen helden: zie de feiten onder ogen; lees de kranten; let op je gezondheid; zoek familie en vrienden op; biecht alles op; dan stoppen met terugblikken en vooruit; zoek nieuw werk.
Een belangrijke vraag is natuurlijk hoe je kunt voorkomen dat het zover komt? Hoe kun je voorkomen dat je op het voetstuk klimt en het applaus van je volgelingen als de normaalste zaak van de wereld in ontvangst neemt, want dat is het begin van het einde. Stap 1 is om je eigen kritiek serieus te organiseren. Ga er van uit dat de kwaliteit beter wordt als je mensen om je heen hebt die je stevig van repliek bieden, die de vinger op de zere plek durven te leggen, die je wijzen op patronen in je denken, op je blinde vlekken. Verwelkom kritiek juist, niet makkelijker wel veiliger.
Sommigen die ik sprak kunnen zich niet voorstellen dat ze zelf ooit in zo’n situatie terecht komen. Ik wel, ik heb in mijn tijd als directeur gevoeld hoe het is om (een zekere mate van) macht te hebben en hoe die macht het in zich draagt om overmoedig te worden, om te verblinden. Ik was destijds blij met mijn omgeving die me met beide benen op de grond hield, die me een spiegel voorhield als ik in de waan van de stress, tijdens een spannende periode, in een soort trance op hol dreigde te slaan. Zodra ik me over het gedrag van een Zonnekoning opwind, of leedvermaak voel over zijn val, weet ik als NLP-er dat er sprake is van een gedeelte in mij dat correspondeert met deze Zonnekoning. En zo kom ik uit bij het binnen-buiten model dat Anneke Meijer heeft ontwikkeld. Dus stap 2 in het voorkomen is: werk met het deel dat die sterke emotie ervaart en je gaat anders, met meer compassie, aankijken tegen de val van de held en tegen de getemde held in jezelf.
Rest de omgeving. Wat te doen ‘met’ een Zonnekoning? Ik schrijf bewust niet ‘tegen’, want daar zit de crux. Maak consequent duidelijk dat het niet om hem als persoon gaat, maar om de inhoud. Investeer in de relatie, focus op zijn positieve intentie, werk aan onderling vertrouwen. Blijf bij jezelf, blijf gecenterd, ken je grenzen. Communiceer vooral op het niveau van criteria en waarden. Reik alternatieve manieren aan om op ecologische wijze dezelfde doelen te bereiken. Ik heb een directeur gecoacht, die met een Zonnekoning heeft gewerkt. Hij heeft het drie jaar volgehouden zoals ik hierboven beschrijf en zijn organisatie beschermd tegen de grillen van de koning. Langzamerhand sloop het er in en hij wist het: het werd persoonlijk, een strijd, het werd ‘tegen’ elkaar. Dat werd zijn einde. Later, na de uiteindelijke val van de koning mailde hij mij: ‘enig leedvermaak is mij niet vreemd’. Als je er alleen in staat en bij jezelf wilt blijven, dan heb je het moeilijk. Dus zorg dat je met meerderen bent die er hetzelfde mee om willen gaan, zorg dat je kritische massa krijgt, draag het samen.
De moraal van dit verhaal. De val komt altijd, je moet er soms lang op wachten, maar hij komt, soms zelfs postuum.

Reageren: guus@intens.com

 

0

Over de auteur:

Ingenieur, NLP-trainer, managementcoach en -trainer. Guus heeft ervaring als projectmanager en in directiefuncties. Hij maakte in 1994 de overstap naar begeleiding en training. Hij is partner in Intens, een bureau dat zich richt op de effectiviteit van teams en organisaties, zowel in de private als de publieke sector. Hij heeft zich gespecialiseerd in het toepassen van NLP bij teambuilding en verandertrajecten. Hij ontwikkelde ‘het Speelveld der verandering’, een systemisch model om de dynamiek in organisaties op te sporen en te veranderen. Samen met Anneke Durlinger schreef hij het boek: ‘Voorbij je eigen wijze, effectief communiceren met metaprogramma’s in professionele relaties’. Samen met Mieke Laarakkers schreef hij ‘Speelveld der verandering, de onzichtbare organisatiedynamiek als hefboom’. Voor het IEP geeft hij workshops over metaprogramma’s, is gasttrainer bij de practitionersopleidingen, verzorgt introductietrainingen NLP en geeft samen met Mieke Laarakkers de workshop ‘Ecologisch veranderen van organisaties’.
  Artikelen die hiermee samenhangen

Voeg een Commentaar