Vitaal oud worden

Geplaatst door:

Dit is een hoofdstuk uit het nog te verschijnen boek “Hoe je met NLP….” door Jaap Hollander, Guus Hustinx, Reinalda Kerseboom en Janneke Swank.

 

Boy, I’m tellin’ ya!
Lang geleden, toen mijn ouders nog leefden, was ik voor een verjaardag op bezoek in Leeuwarden. Mijn oom en tante waren er ook. Je kent vast het cliché wel, van de bejaarde die het alleen nog maar over lichamelijke kwalen heeft. Welnu, met zijn vieren maakten mijn vier familieleden dat stereotype helemaal waar. Ziekten en behandelingen waren het enige gespreksonderwerp. Dat was ook niet zo vreemd, want alle vier kwamen zij ofwel net uit het ziekenhuis of stonden zij op het punt om het ziekenhuis in te gaan. Bij mijn moeder moest haar galblaas verwijderd worden, mijn vader kreeg een prostaatoperatie, mijn tante zou worden geopereerd vanwege haar reuma en wat mijn oom precies had weet ik niet meer, maar hij moest er wel voor worden opgenomen. Een vertrouwd beeld: mensen worden ouder en krijgen (dus) steeds meer aandoeningen, ziekten, kwalen, geneesmiddelen, pijnen, beperkingen, therapieën en behandelingen. ‘That’s life’, niet waar? Op een gegeven moment ben je oud en gammel en word je steeds zieker. Ik herinner me nog goed hoe onze provocatieve mentor Frank Farrelly – toen nog net geen 70 jaar oud – zijn gigantische koffer bij ons thuis op de trap omhoog zeulde. Hijgend sprak hij de gedenkwaardige woorden: “Well, seventy sure ain’t sixty…. and sixty sure ain’t fifty. Boy, I’m tellin’ ya!”

Is ziekte een vanzelfsprekend onderdeel van de latere fasen van ons leven? Ergens gaan we daar allemaal van uit: als je oud bent, word je ziek. De enige momenten dat onze gezondheid bijvoorbeeld in de politiek ter discussie staat, is wanneer het gaat over de kosten. Het gaat dan niet over hoe wij al die ziekten kunnen voorkomen. Sterker nog, het budget voor preventie wordt verlaagd. Het gaat er alleen over, dat wij niet failliet willen gaan aan de kosten. Dat er met de vergrijzing een tsunami van ziekte op ons afkomt, daar gaat men als vanzelfsprekend van uit. De vooronderstelling is, dat ziekte en ouderdom onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Diabetes, reuma, kanker, hart- en vaatziekten, beroerten, Alzheimer’s, het wordt allemaal frequenter en erger naarmate we ouder worden. Medisch gezien is dat een onmiskenbaar feit. Maar is het ook een onvermijdelijk feit? Is daar nou echt helemaal niets aan te doen? In dit hoofdstuk wil ik graag – samen met jou als lezer – nadenken over deze vraag. Ik zoek een antwoord op de vraag: wat kunnen we vanuit NLP doen om onze gezondheid, en die van anderen, te ondersteunen? Daar zou ik een heel boek over kunnen schrijven. Misschien wel meerdere. Aangezien ik me hier tot één hoofdstuk beperk, zal ik hier en daar een beetje kort door de bochten gaan. Ik hoop dat je daar begrip voor hebt.

Geen drank, geen bier, geen worst
Wat mij op dit punt vaak aan het denken zet, zijn verhalen over plaatsen en tijden die veel minder ziekten kennen. Minder ziekte in een bepaalde periode of in een bepaalde regio, lijkt te weerleggen dat ouderdom en ziekte noodzakelijkerwijs samengaan. Niet dat het niet meestal zo is, maar het hoeft blijkbaar niet per se. Een klassiek voorbeeld is het Deense ‘experiment’ gedurende de eerste wereldoorlog. Wat wordt hiermee bedoeld? De voeding van de Denen veranderde tijdens de eerste wereldoorlog – gedurende ongeveer een jaar – heel dramatisch. Want wat gebeurde er? Nadat de VS de oorlog hadden verklaard aan Duitsland, kreeg Denemarken geen Amerikaans graan meer. De Amerikanen redeneerden dat de Denen dat graan mogelijk door zouden voeren naar Duitsland, de vijand. Vandaar. Denemarken had dat Amerikaanse graan tot dan toe ondermeer gebruikt om 5 miljoen stuks vee te voeden (op een bevolking van 3,5 miljoen mensen, indertijd). Door de blokkade was er ineens een enorm tekort aan graan. Men besloot daarom om 80 procent van de varkens te slachten en 16 procent van de koeien. De voeding van de Denen bestond door die maatregel voornamelijk nog uit volkorenbrood, groenten, aardappelen, knol- en wortelgroenten, melk, boter en fruit. De productie van sterke drank uit graan en aardappelen werd verboden en de productie van bier werd gehalveerd. Er bleef een geringe hoeveelheid vlees beschikbaar, voor de boeren en – het zal ook eens niet – voor de rijken. Deze voedingsmaatregelen werden een jaar lang streng gehandhaafd, van oktober 1917 tot oktober 1918. Vandaar dat we het een ‘experiment’ kunnen noemen. Daarvoor en daarna werd er ‘gewoon’ gegeten. Wat er veranderde, was dus toe te schrijven aan die verandering in de voeding en niet aan andere factoren. En wat was het resultaat? De gezondheid van de gemiddelde Deen verbeterde. Het sterftecijfer daalde van 12,5 naar 10,4 per duizend, in die tijd het laagste sterftecijfer ooit geboekt in Europa….

1945: wat was Nederland gezond!
Ook in de tweede wereldoorlog zagen onze ouders en grootouders dit soort effecten. In de tweede wereldoorlog (1940-1945) was er hier in Nederland een grote schaarste aan bepaalde soorten voeding. Net die dingen waar wij vandaag de dag ook van denken dat ze niet gezond zijn, waren toen in Nederland bijna niet verkrijgbaar: suiker, alcohol, boter, koffie, tabak en vlees. Heel Nederland was – zij het zwaar balend en klagend – op een streng dieet gegaan. En zolang er nog een basisniveau aan granen en peulvruchten beschikbaar bleef, pakte dat toch positief uit voor hun gezondheid. Ik heb ooit gelezen dat het aantal mensen met hart-en-vaatziekten, diabetes en beroerten nog nooit zo laag is geweest als in 1945. Toen de oorlog voorbij was, was het natuurlijk ook afgelopen met dit gedwongen dieet. Ik heb nog een foto uit 1946 van mijn moeder voor een windmolen. Ik geef toe dat dit volkomen anekdotisch is, maar ze ziet er fantastisch uit. Daarvoor noch daarna is ze ooit zo slank geweest….

Ook in Frankrijk schijnt hierover ooit een studie te zijn gepubliceerd. In Frankrijk was er een duidelijk verschil tussen verschillende regio’s. In de Franse steden kon de Duitse bezetter de voedseldistributie streng handhaven. Maar op het Franse platteland lukte dat de Duitsers niet; veel van wat er werd geproduceerd op de boerderijen verdween geruisloos naar de zwarte markt. Maar wat bleek na de oorlog? De Duitse voedseldistributie was heilzaam geweest voor de Franse volksgezondheid. Een Franse dokter schreef hier in zijn wetenschappelijke onnozelheid een gedegen studie over. Deze feiten waren echter in de jaren ’40 zo politiek incorrect, dat hij tot gevangenisstraf veroordeeld werd.  Waar je maar weer eens aan ziet, dat de feiten van alles kunnen betekenen. Wat wij nu zien als een scherpe observatie, werd toen beschouwd – en zelfs juridisch veroordeeld – als landverraad. Maar de feiten waren dezelfde als in Nederland en in Denemarken: ander dieet, betere gezondheid. Laten we hier dit uit concluderen: onze gezondheid – en dus ook de kunst van het vitaal oud worden – hangt samen met ons dieet. We blijven langer gezond als we gezond eten en drinken.

En wat is dat dan, gezond eten? 10 punten
Als we naar de bovengenoemde ervaringen in de eerste en tweede wereldoorlog kijken, dan is gezond eten en drinken:

  • Weinig vet
  • Weinig vlees
  • Weinig suiker
  • Weinig wit meel
  • Niet roken
  • Met mate drinken (alcohol)

Maar uiteraard is hier veel meer over bekend. In feite is er al eeuwenlang een discussie gaande over wat gezond eten is. Ik beperk mij hier tot de huidige tussenstand. Wat wetenschappelijk onderzoeken in prestigieuze wetenschappelijke tijdschriften momenteel als gezond beschouwen is in deze 10 regels samen te vatten:

  1. Eet veel groenten, en dan vooral ook bladgroenten.
  2. Eet je koolhydraten vooral uit volkoren granen.
  3. Eet vooral voedsel met een lage glycemische index (d.w.z. voedsel dat de bloedsuikerspiegel niet te veel beïnvloedt).
  4. Eet vetten met veel omega-3 vetzuren en enkelvoudig verzadigde vetzuren.
  5. Handhaaf een gezond gewicht[1].
  6. Beweeg minstens 30 minuten per dag (‘gematigd intensieve activiteit’[2]) .
  7. Eet geen transvetten (d.w.z. geen geharde plantaardige vetten).
  8. Eet en drink weinig geraffineerde suiker (bijvoorbeeld frisdrank lijkt een grote boosdoener). Eet weinig wit meel.
  9. Drink (alcohol) met mate[3].
  10. Rook niet.

Ik denk wel dat deze lijst zal blijven veranderen. Het is moeilijk om hier zekerheid over te krijgen. Er worden heel veel onderzoeken gedaan en ze richten zich vaak op minuscule details. Zo wordt er bijvoorbeeld onderzocht in hoeverre bisphenol-A, een stof die gebruikt wordt om doorzichtig plastic te maken – denk aan waterflesjes – vervroegde puberteit bij meisjes kan veroorzaken. Ik noem maar een dwarsstraat. Het onderzoek naar voeding en gezondheid doet denken aan een geëxplodeerde confettifabriek. Wie overziet dat nog? Wie kan daar nog een consistent verhaal van maken? Als je een theorie kunt bedenken, kun je daar meestal wel wat ondersteunende onderzoeken bij vinden. Daar komt dan nog bij, dat onderzoeken soms uitgevoerd worden door mensen die belang hebben bij de uitkomst. Denk aan dokters die aandelen hebben in Becel (Unilever. Of aan de farmaceutische industrie die veel onderzoeken financiert. En dan heb ik het nog niet eens over individuele verschillen. Maar goed, ondanks al deze mitsen en maren lijkt de bovengenoemde 10-punten-lijst een goed uitgangspunt. En er is een vertrouwenswekkende overeenkomst tussen deze lijst en wat we eerder zagen over Denemarken in eerste wereldoorlog en Nederland in de tweede wereldoorlog.

Beheersing kost energie
Uitzoeken wat nu precies een gezond dieet is, gelukkig is dat geen taak voor NLP. Waar NLP wel een bijdrage aan kan leveren, is aan het volhouden. Want bij de meeste mensen zit daar het addertje onder het gras. Je weet wel ongeveer wat gezond is, maar je doet het niet. Voor de meeste mensen vereist een gezond dieet behoorlijk veel wilskracht. Kijk maar eens naar de televisiereclames. Ik schat dat 80% procent van het eten en drinken dat daar zo professioneel verleidelijk wordt gepresenteerd niet gezond is. Als je gezond wilt leven, moet je dat allemaal weerstaan. En dat kost energie. In het hoofdstuk over zelfspraak en energie zagen we het al: aandacht kost energie. En er zijn al zo veel dingen die onze aandacht vragen. Alleen al over eten schijnen we gemiddeld 227 beslissingen per dag te nemen. En dat is slechts het topje van de ijsberg. Sociale structuren zoals kerk, sociale klasse en beroepscodes zijn zwakker geworden. Daarmee is het aantal keuzen dat je zelf moet maken toegenomen. En er is gigantisch veel informatie beschikbaar via het internet. Daardoor heb je fantastische mogelijkheden, maar ook neemt het aantal beslissingen toe dat je dagelijks moet nemen. De energie die we voor al die beslissingen hebben is beperkt, niet alleen psychologisch maar ook biologisch. Beslissingen nemen kost glucose (bloedsuiker). En dingen doen waar je geen zin in hebt, of dingen niet doen waar je wel zin in hebt, dat vreet energie. Taken afmaken kost energie. Beleefd blijven kost energie. Je beheersen kost energie. En het is allemaal hetzelfde soort energie is. De Amerikaanse psycholoog Roy Baumeister stelt, dat we gedurende de dag vaak zo veel energie besteden aan onze dagelijkse beslissingen, dat we te weinig glucose over hebben om ons te beheersen, bijvoorbeeld om ons aan ons gezonde dieet te houden.

De nadelen van voornemens
En alsof dat nog niet genoeg is, schijnt er ook nog eens een lastige wisselwerking te zijn tussen goede voornemens en ongezond gedrag. De Amerikaanse psychologe Kelly McConigal heeft dit beschreven. Als je je voorneemt om gezonder te gaan leven, reageren je hersenen alsof je dat al hebt gedaan. Zoals we vaak zien: het maakt voor je hersenen niet veel uit, of iets echt gebeurt of in je fantasie (vooral als die fantasie levendig is). De hersenen gebruiken dezelfde fysieke gebieden voor waarneming en voorstelling. Dus alleen al het voornemen om je aan je gezonde levensstijl te houden, geeft je een goed gevoel. Vaak zo’n goed gevoel zelfs, dat je van jezelf – van je hersenen – nu wel even een extra hapje of drankje mag nemen. Waar je je dan achteraf weer schuldig over voelt. Wat weer energie kost. Enzovoorts en zo verder. Een vicieuze cirkel. Baumeister beschrijft nog een andere vicieuze cirkel. Beheersing kost energie. Energie kost glucose. Proefpersonen die eerst een milkshake met veel suiker drinken, kunnen daarna gemakkelijker beslissingen nemen en taken langer volhouden. Ze hebben een betere beheersing. Dus wat is een goede methode om je te beheersen als het al die verleidelijke snacks en drankjes betreft? Juist: eten! Deze twee vicieuze cirkels versterken elkaar ook nog eens.

Dus waar haal je dan de wilskracht vandaan?
Als je dit allemaal in overweging neemt, begrijp je ook waarom mensen hun dieet – zeker op de lange termijn – zo zelden volhouden. Waar haal je de wilskracht vandaan om deze vicieuze cirkels jarenlang achter elkaar te doorbreken? Waar vind je de energie om gezond te eten, te drinken en te bewegen? Het wetenschappelijke antwoord is: nergens. Negen van de tien keer heb je al zoveel glucose verbrand om andere dingen te beslissen en te beheersen, dat je aan je dieet niet meer toekomt. Dus wat dan? Er zijn twee oplossingen:

  1. Wees zuinig met doelen die beheersing vragen.
  2. Bouw een routine op.

Als je tegelijkertijd verschillende dingen nastreeft die allemaal energie kosten, dan wordt de beschikbare energie over die doelen verdeeld. Het is daarom effectiever om je op één doel te focussen. Tenminste, als we het hebben over doelen die beheersing vergen, en daar gaat het nu over. Dus kies één doel om je op te richten. Dus niet en dat boek afschrijven en perfect basgitaar leren spelen en gezond leven en drie salarisschalen stijgen en meer tijd aan de buurt besteden. Kies er één. En dan is er het punt van de routine. Als je een routine opbouwt, hoef de daar niet meer over na te denken. Het vereist geen wilskracht meer om het te doen, want het is geautomatiseerd. Dus, ontwikkel routines. Zet bijvoorbeeld altijd om 10 uur ’s avond de computer uit. Ga bijvoorbeeld altijd een stukje wandelen na de lunch. Schep bijvoorbeeld nooit een tweede keer op. De routine zit hem in de ‘universele quantoren’: altijd en nooit, overal en nergens, iedereen en niemand. In NLP zeggen we dat universele quantoren de grenzen van het wereldmodel aangeven. Dus hier ben je doelbewust grenzen aan het aanleggen. Het voordeel is, dat het je geen energie meer kost als die grenzen er eenmaal liggen, als de routine eenmaal staat. Het gaat ‘vanzelf´.  Er is alleen één probleempje: de meeste mensen krijgen het benauwd als ze voor één doel moeten kiezen en als je zich vast moeten leggen om iets altijd of nooit te doen. Ik merkte daarnet dat ik mij al ongemakkelijk begon te voelen bij alleen al het opschrijven van die woorden: één enkele, altijd, nooit…. Mensen zijn bang om opties kwijt te raken.

Daar is NLP!
En zo komen we dan eindelijk uit bij de eerste bijdragen van NLP aan het vitaal oud worden kan leveren:

  1. Hulpbronnen vinden en activeren
    NLP kan mensen helpen om innerlijke hulpbronnen te activeren voor het maken van keuzen en het opbouwen van routines. Hier zijn binnen NLP meerdere verschillende methoden voor. In grote lijnen komt dat er op neer dat je een effectieve manier van denken, voelen en geloven opzoekt in je eigen levensgeschiedenis, zodat je daar nu en in de toekomst opnieuw gebruik van kunt maken. Zo kun je bijvoorbeeld teruggaan naar een eerder moment in je leven dat je een duidelijke keuze hebt gemaakt, ondanks het feit dat je daardoor andere opties uitsloot. Vervolgens kun je nagaan hoe je dat toen innerlijk precies hebt gedaan. (Wat zag je op dat moment in gedachten? Wat maakte je belangrijk voor jezelf? Waar ging je van uit? Enzovoort). Behalve deze manier zijn er in NLP nog zeker vijf andere manieren om persoonlijk, innerlijke hulpbronnen te vinden en opnieuw te gaan gebruiken.
  2. Change personal history
    NLP kan mensen helpen om de weerstand tegen het verliezen van opties te overwinnen. Dit is de weerstand of de angst waardoor ze er niet toe komen om op dat ene gezondheidsdoel te focussen. Hoe dat het beste kan, hangt af van de aard van de weerstand. Je hebt hier te maken met een hindernis. De angst om mogelijkheden kwijt te raken is een hindernis bij het maken van een duidelijke keuze. Waar bestaat die hindernis precies uit? Weet je gewoon niet hoe het moet, opties loslaten? Of is er een belangrijke kant van je die weigert om die opties los te laten? Of word je overvallen door gevoelens die je zelf ook niet begrijpt? Er zijn allerlei verschillende typen hindernissen, en in een NLP-gesprek wordt de manier van werken bepaald door het type hindernis. Vaak zal hier de techniek ‘change personal history’ op zijn plaats zijn. Je gaat na wat je in je leven hebt meegemaakt, waardoor je nu die weerstand voelt. Waar is het begonnen? En wat gebeurde er toen precies? Welke hulpbronnen had je toen goed kunnen gebruiken? Op deze manier herschrijf je als het ware je eigen persoonlijke levensgeschiedenis, zodat je onbewust gaat reageren alsof je altijd al een prima vermogen hebt gehad om een duidelijke keuze te maken en om ter wille van die duidelijke keuze met gemak allerlei andere opties los te laten.
  3. Onderhandelen tussen gedeelten
    Als het gaat om het maken van een duidelijke keuze en het opbouwen van een nieuw routine, hebben we – gemiddeld genomen – ook te maken met incongruentie. Dat wil zeggen: aan de ene kant wil je die routine opbouwen. Maar er is ook een andere kant die – blijkbaar enthousiast gesteund door je hersenen – die dat niet wil. Die kant wil nu wil genieten. Hier is sprake van een innerlijk conflict. Een kant van je wil A, een andere kant wil B en het kan niet allebei tegelijkertijd. Hier is de techniek van het ‘onderhandelen tussen gedeelten’ op zijn plaats. Je gaat als het ware een dialoog aan tussen die twee kanten van je die verschillende dingen willen. Wat proberen ze voor jou te bereiken? Wat zijn hun goede bedoelingen? Wat zijn hun waarden? Kunnen zij elkaars waarden waarderen? Elkaars gedrag kunnen ze vast niet waarderen, waar elkaars waarden vast wel. Op die manier bouw je een onderhandeling op, die uiteindelijk leidt tot afspraken over nieuw gedrag in de toekomst.
  4. Logische niveaus uitlijnen
    En zo zijn er nog allerlei andere methoden en principes van NLP die je op dit thema kunt toepassen. Wat is bijvoorbeeld de plek van gezonde routines in je leven als geheel? In NLP jargon gezegd: hoe hangt gezond gedrag samen met je beleving van de andere logische niveaus? Hoe kun je de opbouw van je nieuwe routines versterken door ze ‘op een lijn te brengen’ met je vermogens, je overtuigingen, je identiteit en je spirituele en maatschappelijke verbindingen? Hier is ‘logical level alignment’ (het uitlijnen van logische niveaus) op zijn plaats, al was het alleen maar om te controleren of het de verschillende niveaus elkaar voldoende ondersteunen.

Hmm, toch vreemd….
Overigens, vond je het psychologisch gezien niet vreemd, dat de Nederlanders na de oorlog zo gezond waren? Ik wel. Immers, ben je niet lichamelijk gezonder, naarmate je psychische meer in balans bent? Voor de meeste mensen was de oorlog een afschuwelijke periode. De dood van geliefden, de Jodenvervolging, het enorme maatschappelijke onrecht, het gebrek aan alles, de onzekerheid over de toekomst, de morele dilemma’s… een opeenstapeling van bedreigingen en trauma’s. Bepaald niet bevorderlijk voor een prettig psychisch evenwicht. Neem bijvoorbeeld de Jodenvervolging. Als je zelf Joods was, dan was de stress enorm. Maar ook als je Joodse vrienden had, was het niet gemakkelijk. Ga maar na. Als je je vrienden hielp, bracht je je eigen gezin in acuut gevaar. Maar als je niets deed, was je en lafaard. Hoe kom je daar uit?  De oorlog was een periode met gigantisch veel stress. En van stress is bekend dat het allerlei negatieve effecten op de gezondheid heeft. Langdurige stress gaat gepaard met een verminderde weerstand tegen ziekte. Het immuunsysteem functioneert minder goed, omdat het lichaam de energie gebruikt om zich voor te bereiden op vechten of vluchten om te overleven. En ook hier geldt weer: de energie kan maar één keer uitgegeven worden. Dus zijn mensen die aan langdurige stress blootstaan vatbaarder voor virussen die infecties kunnen veroorzaken. Bij langdurige stress treden lichamelijke symptomen op zoals: spijsverteringsstoornissen, een verstoord slaappatroon, benauwdheid, hartklachten en maag- en darmklachten.

Dus als stress zo ongezond is, hoe konden de Nederlanders dan na de oorlog zo gezond zijn? Is gezondheid dan toch alleen maar een kwestie van voeding?

Je goed voelen, ondanks alles
Het doet mij denken aan een nummer van Paul Simon waar de volgende zin in voorkomt:

“I should be depressed,
My life is a mess,
But I’m having a good time”.

Hoe kan iemand zich goed voelen als hem rampen overkomen? Een van de grootste rampen die ik mij persoonlijk kan voorstellen, is blijvend verlamd raken. Nu is er veel onderzoek gedaan naar wat het psychologisch met je doet als je een dwarslaesie oploopt (een verwonding aan je ruggenmerg waardoor je bijvoorbeeld vanaf de nek naar beneden verlamd raakt). Lange tijd dacht men psychologen dat je dan automatisch depressief werd. Heel voorstelbaar. Er waren zelfs theorieën waarin zo’n depressie werd gezien als een noodzakelijke fase in het herstelproces. Ook heel invoelbaar: je gaat door een diep dal, daar verblijf je enige tijd en dan krabbel je langzaam weer op.

Onderzoekers merkten echter, dat deze ‘ natuurlijke’ depressie moeilijk te meten was met vragenlijsten. Dus begon men zich af te vragen of dwarslaesiepatiënten eigenlijk wel depressief waren? Toen een zekere Dijkers dit onderzocht bij 102 patiënten die recentelijk en dwarslaesie hadden opgelopen, deed hij een verrassende ontdekking. De dwarslaesiepatiënten waren gemiddeld minder depressief dan een groep willekeurige ziekenhuisbezoekers waarmee ze werden vergeleken. Minder depressief. Nu geef ik toe dat ik zelf ook niet in de beste stemming ben als ik iemand opzoek in het ziekenhuis, maar toch. Hier hebben we een groep mensen die net een ramp is overkomen, met levenslange gevolgen, en ze voelen zich in ieder geval niet slechter dan de meeste andere mensen…. Deze patiënten tonen wat mij betreft overtuigend aan, dat mensen zich goed kunnen voelen onder slechte omstandigheden. Uiteindelijk, zo concludeert de onderzoeker, Dijkers, is het met een dwarslaesie net zo als met andere grote veranderingen in het leven. Je gaat er beter mee om als

a. je een positief zelfbeeld hebt,

b. je productief kunt zijn

c. je bevredigende relaties met anderen onderhoudt.

Doelen loslaten
Trouwens, ook bij ons in Nijmegen wordt onderzoek gedaan naar de psychische effecten van een dwarslaesie. Hier concludeerde men: “Bekend was al dat angst en depressie bij mensen met een dwarslaesie weinig te maken hebben met de ernst van de aandoening. Nu is aangetoond dat flexibiliteit in het stellen van doelen samenhangt met angst en depressie. Dwarslaesiepatiënten die in staat zijn doelen los te laten en zich te oriënteren op nieuwe levensdoelen, ervaren veel minder angst en depressie.” Met andere woorden: als je je maar aanpast aan je nieuwe omstandigheden, kun je je snel weer goed voelen. En waarschijnlijk is dat precies wat onze ouders en grootouders ook deden tijdens de tweede wereldoorlog. Ze pasten zich psychologisch aan hun moeilijke omstandigheden aan. Daardoor was hun stemming niet veel slechter dan in vredestijd en kon hun karige dieet zijn heilzame werk ongestoord doen.

Stress en gezondheid

Zoals we hierboven al zagen, is de bovenstaande formule te simpel. Als deze formule klopte, hadden de Nederlanders na de tweede wereldoorlog niet zo gezond kunnen zijn. Hoe zit dit dan precies in elkaar? De Amerikaanse psychologen Lazarus en Folkman onderzochten het effect van dagelijkse stress op stemming en gezondheid. Zij kwamen tot de conclusie – net zoals de dwarslaesie-onderzoekers – dat er nog iets tussen de stress en de gezondheidsproblemen (en een slechte stemming) in zit, namelijk psychologische en sociale hulpbronnen. De onderzoekers deden een half jaar lang stressmetingen bij 75 getrouwde stellen. Er was een duidelijk verband tussen dagelijkse stress en gezondheidsproblemen zoals griep, verkoudheid, hoofdpijn en rugpijn. Maar het verband was niet eenduidig. Als je op de langere termijn keek, dan hadden mensen met een positief zelfbeeld en goede relaties minder last van de stress: ze werden er minder vaak ziek van. De formule is dus iets ingewikkelder. Moeilijke omstandigheden leiden inderdaad tot stress en van die stress lijken we op de korte termijn ook ongelukkiger en ongezonder te worden. Maar op de langere termijn wordt dat effect gedempt door een positief zelfbeeld en sociale steun. Met andere woorden: als je jezelf ziet zitten en je hebt goede vrienden, dan kun je tegen een stootje. Enfin, je hebt zelf vast ook wel eens meegemaakt dat je er helemaal geen gat meer in zag en dat je na aan avond praten met een goede vriend dacht: Waar maak ik me eigenlijk druk over?

De formule ziet er dus eerder zo uit:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ik ben okay, jij bent okay
Een positief zelfbeeld en sociale steun helpen mensen dus om stress te hanteren wat positief uitpakt voor hun gezondheid, omdat er meer energie overblijft voor het functioneren van het immuunsysteem. Ook als het gaat om een positief zelfbeeld en sociale steun, kan de NLP een bijdrage leveren[4].

  1. Werken met submodaliteiten
    Je zelfbeeld is, zoals de naam al zegt, een beeld. Je zelfbeeld is een innerlijk plaatje dat vergezeld gaat van allerlei andere innerlijke ervaringen: andere beelden, herinneringen, fantasieën, gevoelens, overtuigingen, verhalen, enzovoort. Je zelfbeeld is een heel complex van innerlijk ervaringen, met in de kern daarvan een beeld van jezelf. In NLP kennen we een methode om de invloed van innerlijke beelden sterker of zwakker te maken. Dit wordt ‘ werken met submodaliteiten’ genoemd. In NLP jargon. ‘Modaliteiten’ zijn de brede zintuiglijke dimensies: zien, horen, voelen, ruiken en proeven. Soms worden hier nog ruimtelijke oriëntatie en evenwicht aan toegevoegd. Submodaliteiten zijn de fijnere onderscheidingen in deze modaliteiten. Bijvoorbeeld: de locatie waar een beeld zich bevindt in je innerlijke ruimte of wat het timbre is van een herinnerd geluid, of hoeveel energie er in een bepaald gevoel zit. En zo zijn er tientallen verschillende submodaliteiten te onderscheiden. Door deze submodaliteiten doelgericht te veranderen, kunnen we de emotionele impact van een innerlijk beeld wijzigen. Zo kunnen we dus een positief zelfbeeld sterker en een negatief beeld zelfbeeld zwakker maken.
  2. Het NLP-gesprek
    En verder kunnen we op dit thema alle NLP methoden toepassen die ik hierboven noemde bij het maken van duidelijke keuzes en het opbouwen van routines. Een positief zelfbeeld kan worden opgeroepen als een innerlijke hulpbron. Ook iemand met een negatief zelfbeeld, zal momenten kennen dat hij iets optimistischer tegen zichzelf aankijkt. Die momenten kunnen dienen als startpunt voor het opbouwen van een positief zelfbeeld. En ook hier geldt: je kunt het hebben van een positief zelfbeeld als doel stellen, en dan nagaan wat voor hindernissen tegenkomt. Je bouwt het veranderingswerk dan op volgens de principes van ‘het NLP-gesprek’. In grote lijnen komt het NLP-gesprek op de volgende vragen neer: Wat wil je bereiken? Hoe is het nu? Wat houdt je tegen? Met welke methode kun je die hindernis het beste overwinnen? Hoe ga je dat straks in de toekomst toepassen? Want hetzelfde probleem kan allerlei verschillende achtergronden hebben. Misschien weet je niet hoe je op mensen moet reageren vanuit een positief zelfbeeld. Omdat je relaties gebaseerd zijn op idee dat jij als minderwaardig type dienstbaar moet zijn aan anderen. Daar is NLP techniek voor die ‘de Disneystrategie’ wordt genoemd. Of misschien staat er een gedeelte in je op dat een positief zelfbeeld heel gevaarlijk vindt. Als dat zo zou zijn, dan zou het ‘communiceren met een gedeelte’ op zijn plaats zijn. Ooit zou kunnen zijn dat je gevoelens van minderwaardigheid hebt die je zelf niet goed kunt verklaren, of die duidelijk samenhangen met je opvoeding. In dat geval zou je techniek van de ‘change personal history’ kunnen gebruiken. Kortom, afhankelijk van de aard van de weerstanden die je tegenkomt, kan het hele arsenaal aan NLP technieken hier mogelijkerwijs van nut zijn. Als het bijvoorbeeld gaat om diepgewortelde overtuigingen, kunnen we de methode van ‘reimprinting’ inzetten.

In haar gevalsbeschrijvingen, elders in dit boek, beschrijft Janneke hoe zij verschillende NLP-technieken in haar praktijk toepast. Al deze technieken zijn ook inzetbaar bij het veranderen van je zelfbeeld. En ook op allerlei andere punten waar je een bepaald doel wilt bereiken rond het vitaal oud worden, bijvoorbeeld als je een duidelijke keuze wilt maken of als je je stress beter wilt hanteren. Janneke gebruikt bijvoorbeeld NLP-conflict-integratie (onderhandelen tussen twee gedeelten) om een moeder te helpen die haar agressie naar haar schoonzoon moeilijk kan beheersen. Deze moeder heeft een innerlijk conflict. Het ene gedeelte wil de relatie met haar schoonzoon behouden, ter wille van haar dochter. Het andere gedeelte wil haar haar woede en frustratie laten uiten. Janneke zoekt dan naar de gemeenschappelijke waarden van deze twee gedeelten om tot een betere innerlijke samenwerking te komen. Net zoiets kan er spelen, als je gezonde routines wilt opbouwen en daarover duidelijke keuzes wilt maken. Het is heel waarschijnlijk dat er een kant van jou is die niets liever wil dat zich helemaal focussen op dat ene gezondheidsdoel en er een ijzersterke routine voor opbouwen. Maar misschien heb je ook aan andere kant die daar totaal geen zin in heeft. Die kant kan bijvoorbeeld denken: ‘Mijn hele leven jaag ik al achter onhaalbare doelen aan. Het middel is erger dan de kwaal. Laat mij maar lekker voor de TV hangen, dat is uiteindelijk veel gezonder’. Als je zo’n soort innerlijk conflict hebt, dan is communiceren met gedeelten, zoals Janneke met die moeder doet, een goede methode om weer congruent (eenduidig) te worden. En hetzelfde geldt voor de andere NLP-technieken die Janneke gebruikt. Allemaal hebben ze hun plaats in het NLP-gesprek en allemaal kunnen ze worden ingezet voor het vitaal oud worden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Het NLP-gesprek, ontwikkeld door het IEP, met van links naar rechts en van boven naar beneden: vooronderstellingen, rapport, metapositie, probleemtoestand, hindernis, doeltoestand, white box, future pace en ecologiecheck.

Wat is dat eigenlijk, stress?
Er wordt in de wetenschappelijke literatuur veel gesproken over het ‘hanteren’ van stress (Engels: ‘coping’ ). En dat brengt ons bij de vraag: wat is dat eigenlijk, stress? Stress is Engels voor ‘druk’ of ‘spanning’. Als we bijvoorbeeld druk uit te oefenen op een houten plank, en hem zo onder spanning zetten (de onderwerpen die plank dus aan een ‘stress test’), dan kunnen we net zo lang gewichten op die plank stapelen tot hij breekt. In de psychologische zin spreken we van stress wanneer iemand geconfronteerd wordt met dingen die hij niet aankan. Hij dreigt iets belangrijks te verliezen of er dreigt hem iets akeligs te overkomen en hij weet niet hoe hij dat moet voorkomen[5]. Hij voelt zich gefrustreerd of boos (bij dreigend verlies van prettige zaken) of gespannen of angstig (bij dreigend komst van onprettige zaken). Deze definitie geeft aan dat het niet alleen gaat om de situatie zelf, maar ook om hoe iemand er tegen aan kijkt. Stress is niet alleen een kwestie van omstandigheden, maar ook van perceptie. Als je heel optimistisch denkt: ‘Ik ben overal nog doorheen gekomen, dus hier vind ik ook wel een oplossing voor, dan is het logisch dat je minder stress ervaart, omdat je de situatie positiever ziet. Maar als je in dezelfde situatie pessimistisch denkt: ‘Het zit mij altijd tegen, dus nu zal het ook wel weer op een ramp uitlopen’, dan voel je uiteraard veel meer stress.

 

Reframing
Als stress ook een kwestie van perceptie is, dan ligt daar ligt weer een directe link met NLP.

  1. Reframing
    In NLP kennen we het model van de ‘reframing’ (het ‘herkaderen’). Het principe is, dat de dingen er anders uitzien als je ze in een ander kader plaatst. Reframing omvat een hele serie technieken, zowel verbale als ervaringsgerichte, die iemand helpen om anders tegen dingen aan te kijken. Reframing gaat er van uit dat de feiten van alles kunnen betekenen en dat we vooral beïnvloed worden door die betekenis en vaak niet zo zeer door de feiten zelf. Reframing is dus rechtsreeks van nut bij het hanteren van stress.
  2. Door de angst heen denken
    Een tweede – aan reframing verwante – NLP-techniek die op deze perceptiekant van de stress aangrijpt is het ‘door de angst heen denken’. Daarbij stelt de cliënt zich in detail voor dat het ergste hem overkomt (hij wordt ontslagen, hij krijgt kanker, hij gaat failliet, hij raakt zijn gezin kwijt; waar hij maar bang voor is). Het ene drama leidt tot het andere. Maar vroeg of laat – soms behoorlijk laat, dat wel – komt er weer een moment van welbevinden. De cliënt loopt bijvoorbeeld met zijn hond op het strand. Hij heeft weliswaar geen werk meer, zijn reputatie is naar de haaien, zijn vrouw heeft hem verlaten en zijn vrienden schamen zich voor hem. Maar hij heeft nu wel tijd. En hij heeft een hond. Precies de hond die hij als kind altijd al zo graag had willen hebben…. De cliënt stelt zich dus voor hoe hij uiteindelijk toch weer in balans komt.

Coping mechanisms
Als stress bestaat uit dreigend verlies of dreigende pijn – een dreiging die je niet aankunt – wat houdt het ‘hanteren’ van die stress dan in? Er zijn ruwweg drie typen ‘stresshantering’ (‘coping mechanisms’ worden ze in het Engels genoemd):

  • Waarnemingsgericht
    Je gaat de moeilijke situatie anders zien, waardoor je minder stress voelt.
  • Oplossingsgericht
    Je onderzoekt de problemen die de situatie moeilijk maken, ben je doet iets om die problemen te verminderen.
  • Emotiegericht
    Je verandert niets aan de situatie zelf, maar je verandert rechtstreeks je emoties.

Ook hier kan NLP verschillende nuttige bijdragen leveren. Daarnet heb ik het al gehad over manieren om de waarnemingskant van stress te veranderen. Het NLP-principe is: Hoe je het ziet bepaalt wat het je doet. En dat geldt ook voor stress. Je grootmoeder zei het al: het is maar waar je het mee vergelijkt. Misschien voel je een economische dreiging. Houd ik mijn baan? Krijg ik nog nieuwe opdrachten? En zo niet, hoe moet het dan verder? Misschien loop ik straks wel bij de voedselbank…. Maar vergelijk dan eens die bedreigende situatie met de situatie van je grootvader of je grootmoeder. Misschien stond je grootvader 10 uur per dag te hoesten in een kolenmijn. Misschien stond je grootmoeder met de hand de was te doen voor een gezin van 13 kinderen. Mijn grootvader heeft mij wel eens verteld dat hij als kind vaak geen avondeten kreeg. Dan gaven ze hem een winterpeen mee naar bed, en daar moet zij het dan mee doen. Jezelf vergelijken met mensen die het slechter hebben, is een bekende vorm van ‘volksreframing’.  Maar er zijn nog diverse andere manieren waarop NLP mensen kan helpen stress te hanteren.

 

  1. Structuur van de subjectieve ervaring
    Als we kijken naar de probleemoplossende kant van het hanteren van stress, dan moet iemand de situatie eerst analyseren. Waarom? Als we stress definiëren als een dreiging die je niet aankunt, dan heeft het immers weinig zin om te vragen: hoe ga je dit oplossen? Het logische antwoord is: geen idee! De essentie van stress is juist, dat je geen oplossing weet. Hier is de zogeheten ‘structuur van de subjectieve’ ervaring van NLP nuttig. Om te beginnen ga je dan na: wat is de bedreiging die de sterkste emotionele reactie bij mij oproept? Stel bijvoorbeeld dat ik met veel stress als tostibakker in een klein tostiwinkeltje werk. Normaliter doen we het werk met zijn tweeën. Maar nu is mijn collega ziek geworden. Ik moet twee keer zoveel tosti’s bakken in dezelfde tijd. Sommige klanten zijn geïrriteerd omdat zij zo lang moeten wachten. Ik ervaar stress. Eigenlijk ben ik mij niet bewust van waar ik nu precies op reageer, daar heb ik het te druk voor, maar ik voel de stress wel degelijk. Op dat moment, of later als ik even een rustig moment heb, kan ik nagaan hoe mijn ervaring op zo’n stress moment precies in elkaar zit. Wat valt mij op om mij heen, dat wil zeggen, waar richt ik mijn aandacht op? Wat voor beelden zie ik in gedachten, of wat voor filmpjes draaien er in mijn hoofd? Waar doet het mij aan denken? Wat voel ik precies in mijn lichaam? NLP biedt een structuur waarin al dit soort vragen een plaats hebben. Door deze structuur rustig stap voor stap na te lopen, kan ik ontdekken wat het precies is, waar ik gestrest op reageer. Misschien is het een kwestie van herinneringen. Ik heb het gevoel dat ik tekortschiet, en dat doet mij denken aan andere situaties waarin ik tekortgeschoten ben. Logisch, dat ik mij dan niet lekker voel. Maar misschien is het ook een kwestie van gedrag. Misschien kijk ik de klanten niet meer aan, en ben ik zo koortsachtig bezig dat de tosti’s aanbranden en de kaas op de grond valt. Door de structuur van de subjectieve ervaring na te lopen, kan ik mijn vinger op de zere plek leggen. En daar kan ik dan vervolgens oplossingen voor zoeken.
  2. Het NLP-gesprek
    En dat brengt ons dan bij de volgende NLP-bijdrage: problemen oplossen. Problemen oplossen en doelen bereiken zijn de kanten van dezelfde medaille. Als je een probleem hebt, dan is er iets niet zoals jij wilt dat het is. De vraag is dan: wat zou je liever willen? Hoe wil je dat het anders wordt? Dat is je doel. Op het moment dat je een doel hebt, kan het hele NLP-gesprek weer inwerking treden, met alles erop A en aan: zowel de structuur van het gesprek als geheel als alle verschillende technieken die er in thuishoren. Ik heb dit hierboven al beschreven, in het gedeelte over een positief zelfbeeld. Deze zelfde methode kun je ook gebruiken om een probleem op te lossen.

 

Stresshantering in organisaties
Als Guus – elders in dit boek – bijvoorbeeld praat over de standaardreflex van bedrijven om mensen te ontslaan wanneer het tegenzit met de omzet, dan heeft hij het indirect ook over stress. Immers, mogelijk ontslag in de nabije toekomst is een bedreiging. En in veel gevallen is het een bedreiging waar je niet veel aan kunt doen. Het feit dat je niet zeker weet of je wordt ontslagen, maakt het nog erger. Want als je het wel zeker wist, zou je misschien eerder spontaan ‘door de angst heen denken’.  Je vreest die meeting met de interim HR manager, bijgenaamd ‘The Hangman’, maar je weet niet hoe je hem tegen zou moeten houden.  Je kunt meestal ook niet eigenhandig even een heel bedrijf weer winstgevend maken. Bovendien wil men de winst op peil houden, door met minder mensen meer te realiseren. ‘Meer doen met minder middelen’, het is een mantra die je in 2012 aan alle kanten hoorde. Dat is stressfactor nummer twee: je hebt meer werk dan je aankunt en je weet niet hoe je er doorheen moet komen. Guus reikt in het betreffende hoofdstuk andere opties aan, om als systeem samen door een crisis heen te komen. Dat is ook stresshantering, maar dan op een organisatieniveau. Een onbeheersbare bedreiging wordt met een gezamenlijk inspanning beheersbaar(der) gemaakt. Ergo: minder stress. Mensen worden minder snel ontslagen, dus is er minder werkdruk en nog minder stress. Bovendien is dit een mooi voorbeeld van sociale steun: dus beter stresshantering. En last but not least: meestal verbetert ontslagen worden iemands zelfbeeld niet. We mogen dus verwachten, als we naar relatie tussen stress en gezondheid kijken, dat organisaties die dit soort alternatieve oplossingen inzetten gezondere medewerkers hebben.

Erfelijkheid
We hebben het nu gehad over een gezonde levensstijl, stress en gezondheid, een positief zelfbeeld, sociale steun en hoe je stress kunt hanteren. Dit zijn allemaal zaken die je in principe zelf in de hand hebt. Dat geldt helaas niet voor je genen.  Als je ouders oud worden en lang gezond blijven, heb je daar zelf ook een grotere kans op. Als je de juiste genen hebt, kun je meer hebben. Iemand die de juiste genen heeft, kan iedere dag taart en friet eten, ’s avonds een hele fles whisky opdrinken, twee pakjes per dag roken en dan toch nog aardig vitaal 90 worden. Wat overigens maar weer laat zien, dat er enorme individuele verschillen zijn op dit vlak. Onderzoekers leggen het soms uit aan de hand van wasmachines: sommige mensen zijn genetische Mieles and anderen zijn genetische Zanussi’s. Bij gelijke behandeling gaat een Miele langer mee. Maar een Zanussi waar heel voorzichtig mee omgegaan wordt, doet het weer langer dan een Miele die ruw behandeld wordt. Die metafoor is goed gekozen: goede genen helpen, maar ze zijn geen garantie. Ik sta daar nu niet verder bij stil, want op je genen heb je geen invloed. Hoewel, wat nu als je ouders hebt die op mijn 40e zijn overleden? Dan zit je misschien opgescheept met een overtuiging, bewust of onbewust, dat jij zelf ook niet veel ouder zult worden. En daar ligt dan nog een toepassing van NLP bij het vitaal oud worden: het veranderen van die ongunstige overtuiging.

In dit verband is misschien wel een anekdote op zijn plaats van de beroemde hypnotherapeut Milton H. Erickson. Een vrouw van in de 30 meldde zich bij hem voor hypnotherapie. Erickson vroeg eerst naar een aantal gegevens, zoals dat in die tijd gebruikelijk was: hij deed een intakegesprek. Waar kwam ze vandaan? Wat voor opleiding had ze gedaan? Wat was haar beroep? Werkte ze? Was ze getrouwd? Had ze kinderen? Hoe oud? Hoe oud was ze zelf? En bij die laatste vraag – hoe oud ze was – viel Erickson iets op. Later zei hij: Ze zei dat ze 38 was, maar het beviel me niet…. Ik wist niet wat me niet beviel, maar ik wist wel dat het me niet beviel, de manier waarop ze zei dat ze 38 was. Toen hij daar verder op doorging, bleek dat zowel haar moeder als haar zuster voor hun 40e waren overleden. De cliënt was er onbewust van overtuigd dat zij zelf ook niet ouder zou worden dan 40. Ericsson had dat gehoord aan de toon waarop ze zei dat ze 38 was.

  1. Het veranderen van ongunstige overtuigingen
    Als blijkt dat iemand ongunstige overtuigingen heeft rond het gezond oud worden, dan heeft NLP veel te bieden. Overigens, de meeste mensen hebben beperkende overtuigingen als het gaat om oud worden. Zoals ik in het begin van dit hoofdstuk al zei: de meesten van ons zijn ervan overtuigd dat mensen naarmate zij ouder worden, steeds meer aandoeningen, ziekten, kwalen, geneesmiddelen, pijnen, beperkingen, therapieën en behandelingen krijgen. En overtuigingen hebben de neiging om zichzelf waar te maken. Als je eenmaal iets gelooft, ga je zien wat je verwacht te zien en ga je daar naar handelen. Wat dan op zijn beurt die overtuiging weer sterker maakt. Als het om een ongunstige overtuiging gaat, wordt dit NLP ook wel een ‘gedachtenvirus’ genoemd. NLP heeft enkele geneesmiddelen in de aanbieding tegen dit soort gedachtenvirussen. Ik ga hier nu verder niet in detail op in. Ik vermeld alleen, dat NLP op masterpractitionersniveau een hele serie methoden heeft om belemmerende overtuigingen op te sporen (ze bewust te maken) en ze te veranderen. Daarbij heeft NLP uiteraard ook methoden om gunstige overtuigingen te ondersteunen.

Vitale tachtigers modelleren
Zoals ik aan het begin van dit hoofdstuk vertelde, was ik dus op bezoek bij mijn ouders in Leeuwarden. En zowel mijn ouders als mijn oom en tante waren net geopereerd of moesten binnenkort geopereerd worden. Toen besloot ik dat ik een paar vitale tachtigers wilde modelleren. Modelleren wil zeggen: in kaart brengen hoe iemand iets goeds doet, zodat je het zelf ook kunt leren doen en je het over kunt dragen aan anderen. Vandaar de NLP-slogan: ‘NLP vermenigvuldigt het goede!’ Ik vroeg mij af: wat kunnen wij leren van mensen die hebben bewezen dat zij in staat zijn om vitaal oud te worden? Ik sprak af met Robert Dilts, de beroemde NLP-ontwikkelaar, dat wij dit samen gingen doen. Wat zijn de gedachten, gevoelens en overtuigingen van iemand die gezond en levenslustig tachtig plus wordt? Toevallig was ik in die tijd op de radio om iets te vertellen over een nieuw boek. Ik maakte van de gelegenheid gebruik om een oproep te doen. Vitale, levenslustige, gezonde, actieve tachtigers konden zich bij mij melden voor een onderzoek naar hoe zij dachten en hoe zij in het leven stonden. In de dagen daarna werd ik gebeld door een stuk of 20 tachtig plussers. Ik werd er meteen ook mee geconfronteerd dat ‘gezond’ een subjectief begrip is. Een van deze gezonde tachtigers vroeg mij of er voldoende medische begeleiding was, want hij was weliswaar kerngezond, maar hij had ‘suiker’, hij zag bijna niets meer en hij kon niet meer dan een paar passen lopen. Maar verder mankeerde hij gelukkig  niets…. Hij beschouwde zijn diabetes als een normaal ouderdomsverschijnsel en hij lag niet in bed, dus hij was niet ziek. Maar ik was juist op zoek naar tachtigers die geen ouderdomsziekten hadden. Uiteindelijk koos ik vier vitale tachtigers uit, die ik samen met Robert modelleerde. Twee vrouwen en twee mannen. Twee hoog opgeleiden en twee laag opgeleiden.

Zij is de dochter van Inspanning, die haar verwekte bij Mildheid
We hebben het tot nu toe vooral gehad over wat mensen kan verhinderen om vitaal oud te worden en hoe je dat kunt oplossen. We kunnen het natuurlijk ook omdraaien, en kijken wat vitaliteit – even los van allerlei hindernissen – bevordert. Daar waren Robert en ik naar op zoek, toen we vitale tachtigers gingen modelleren. Maar we waren niet de eersten die geïnteresseerd waren in de geheimen van een lang en gezond leven. Die interesse is letterlijk van alle tijden: “Wat moet je doen om lang te leven?” “Hoe blijf ik jong?” Een prachtig antwoord werd al in 1375 voor Christus genoteerd door de Egyptische farao Akhenaton:

Haar naam is Gezondheid:
Zij is de dochter van Inspanning, die haar verwekte bij Mildheid.
De roos bloeit op haar wangen,
De frisheid van de ochtend ademt van haar lippen.
Vreugde, getemperd door Onschuld en Bescheidenheid,
Fonkelt in haar ogen
En terwijl zij loopt, zingt zij van de Opgewektheid in haar hart.

In deze formulering spelen emoties en overtuigingen de hoofdrol: inspanning, mildheid, vreugde, onschuld, bescheidenheid en opgewektheid. Akhenaton’s gezondheidsrecept gaat niet over erfelijkheid of over voeding of stress, maar over deugden. Misschien kun je zelfs zeggen dat gezondheid bij Akhenaton een uitdrukking is van die deugden. In onze tijd leeft dat idee nog steeds. De Akhenatons van onze tijd geloven dat lichamelijke gezondheid een reflectie is van psychische balans. Als je je sociaal en emotioneel goed voelt, zul je ook een goede gezondheid genieten. De wetenschap geeft hen wat dit betreft gelijk: stress verzwakt het immuunsysteem.

  1.  Ook hier heeft NLP iets bij te dragen. De techniek die ‘Identiteit als hulpbron’ wordt genoemd, helpt mensen om grondig naar hun eigen levensgeschiedenis te kijken. Hoe was ik, in verschillende levensfasen? Hoe verwacht ik te zullen zijn als ze 80 zijn? Wat vonder ze belangrijk, wat konden ze goed, enzovoort. En wat zie ik al die levensfasen steeds terugkomen? Op dit brede overzicht baseren ze een uitgebreide formulering van wie ze zijn, waar ze zich mee verbonden voelen, wat ze geloven, wat ze goed kunnen en waar ze zich thuis voelen. Deze formulering, ook vormgeven in symbolen, is vaak een mooie generatieve hulpbron, vandaar de naam van de techniek. Wat heeft dit nu met Akhenaton te maken? Je zou kunnen zeggen dat ‘identiteit als hulpbron’ een persoonlijke specificatie geeft van iemands favoriete deugden.

De fontein van de eeuwige jeugd
De tegenhanger van deze psychologische kijk, is de jacht op die ene magische substantie die ons gezond kan houden. De ontdekkingsreiziger Ponce de León bijvoorbeeld, was al in 1513 in Zuid-Amerika op zoek naar de ‘bron van de eeuwige jeugd’. Vitaliteit, gebaseerd op één enkele magische, zeldzame stof. Herodotus vermeldt al omstreeks 430 voor Christus een fontein die een speciaal soort gezondheidsgevend water bevat, ergens in de binnenlanden van Ethiopië. Ponce de León hoopte deze fontein in Zuid-Amerika te vinden.

Wat mensen als de fontein van de eeuwige jeugd zien, verschilt per tijdsperiode en per cultuur. Nog geen eeuw geleden werd geraffineerde suiker hier in Nederland als een gezond, ‘versterkend’ voedsel aangeprezen. Suiker werd zelfs van overheidswege in de scholen gepropageerd. Er is een schoolplaat uit de jaren dertig, met een didactische tekening van een bietsuikerfabriek en een groot opschrift: ‘Eet meer suiker! Echt waar. Een advies dat in onze tijd absurd klinkt. Hoewel…. De reclame ‘Mars geeft direct weer nieuwe energie’ is een echo van dit idee. En in Thailand kun je nog altijd lokale boeren vinden die oprecht geloven dat opium gezond is. Logisch toch: je loopt urenlang over glibberige paadjes door het oerwoud, dus je wordt moe. Dan neem je een paar trekjes opium, en direct heb je weer nieuwe energie! Mars en opium: ze geven direct weer nieuwe energie. Alleen niet in dezelfde cultuur….

Supervoedsels en boosdoeners

In de 19e eeuw propageerde de Duitse wetenschapper Justus Liebig vlees als supervoeding. In vlees waren immers alle goede dingen van planten geconcentreerd. In 2011 werd in de USA het ‘Forks over Knives’ project gelanceerd, dat – met veel wetenschappelijke ondersteuning – een volledig op planten gebaseerd dieet propageert. John Harvey Kellogg – bekend van de Kellogg cornflakes – propageerde in de 19e eeuw koolhydraten als de voedingsstof die de mensen zou beschermen tegen ziekten. In 2012 verscheen het ‘zandloperdieet’ dat ons aanraadt om bijna alle granen te laten staan. Zo kent iedere tijdsperiode zijn eigen speciale wondervoedsels en boosdoeners. Vroeger veranderden deze ideeën elke paar decennia; tegenwoordig veranderen ze elke paar jaar. Het lijkt dus onwaarschijnlijk, dat de fontein van de eeuwige jeugd ooit zal worden gevonden

Geloofwaardige experts
Dat de ideeën over wat gezond leven is zo veranderlijk zijn, maakt het des te interessanter om te kijken naar mensen die daadwerkelijk vitaal en levenslustig oud zijn geworden. Zo komen we weer terug bij het modelleren. De vitale tachtigers die ik via de radio heb geworven zijn geloofwaardige experts uit de praktijk. Het zou weliswaar nog ooit kunnen blijken dat zij het allemaal te danken hebben aan superieure genen. Maar desondanks is er een grote kans dat deze vitale tachtigers zich gezonde psychologische patronen hebben eigen gemaakt. Op zijn minst kunnen we zeggen dat zij hun goede genen niet in de weg hebben gezeten. Dus laten we eens kijken hoe deze mensen denken.

Psychologische vitaliteitspatronen
Wij zagen de vier vitale tachtigers in een groep van ongeveer 50 masterpractitioners die meekeken en meedachten over de patronen die ze lieten zien. Wij interviewden ze uitgebreid over wat ze belangrijk vonden in het leven, hoe ze omgingen met stress en tegenslagen, waar ze energie van kregen, hoe ze hun toekomst zagen, hoe ze omgingen met hun verleden, wat voor rol relaties speelden in hun leven, hoe ze zichzelf als persoon zouden omschrijven, wat voor rol het spirituele speelde, waar ze in geloofden, enzovoort. Onderwijl observeerden we ze zorgvuldig, om te kijken wat voor innerlijke strategieën ze vertoonden. Nadat we deze informatie hadden verzameld, destilleerden we er vijf hoofdlijnen uit. We wilden patronen vinden die los stonden van man-vrouw verschillen of opleidingsniveau. We kwamen uit op vijf psychologische factoren die met zijn vijven een krachtige stimulans zijn om gezond en vitaal oud te worden – uiteraard in combinatie met een gezonde leefstijl. Zo ontwikkelden we ook iets dat we ‘Vito-meditatie’ noemden, een doelgerichte meditatie – of zelfhypnose –  om deze vijf factoren bij jezelf te ‘installeren’ en te onderhouden. Onze vijf hoofdlijnen waren:

1)     Het gaat om de mensen
In NLP onderscheiden we bij de metaprogramma’s (denkstijlelementen) ondermeer het denken in termen van

  1. Mensen
  2. Activiteiten
  3. Informatie

Onze vier vitale tachtigers dachten voornamelijk in termen van mensen. Mensen waren hun belangrijkste focus. Zij herinnerden zich eerder wie ergens bij was geweest dan wat ze precies hadden gedaan. Het viel ons tijdens het interviewen bijvoorbeeld ook op, hoe zij alle aanwezigen bij het gesprek betrokken. Robert en ik zaten op een podium en de masterpractitioners zaten in de zaal. Meestal, als er een gesprek op het podium plaatsvindt, richten mensen hun aandacht op de andere mensen die op het podium staan. Deze vitale tachtigers deden dat niet. Zij richten zich ook herhaaldelijk tot de mensen in de zaal. Blijkbaar zagen zij de groep in de zaal niet als een abstracte eenheid; ‘het publiek’, maar als individuele mensen met wie zij ook contact wilden leggen.

Als het gaat om stress and stresshantering dan hebben we gezien dat sociale steun een belangrijke buffer is bij het hanteren van tegenslagen. Onze vitale tachtigers waren alle vier gericht op het aangaan en onderhouden van sociale contacten. Waarschijnlijk maakte dit hen stressbestendiger.

Wat ons hierbij overigens ook opviel, was dat gesprekken voor hen niet per se diepgaand hoefden te zijn. Zij leken evenveel waarde te hechten aan een oppervlakkig praatje met een voorbijganger.

2) Vertrouw op je eigen wijsheid.
Ga je uit van je eigen normen en waarden of die van andere mensen? In NLP-jargon (metaprogramma’s) wordt dit aangeduid als ‘interne’ versus ‘externe referentie’. Onze vier experts waren duidelijk intern gerefereerd. Dat wil zeggen: ze gingen in hoge mate uit van hun eigen normen en waarden, ook als anderen er heel anders over dachten. In gewoon Nederlands: zij waren heel eigenwijs. Zij vertrouwden op hun eigen wijsheid. Waarschijnlijk ligt hier een verband met een positief zelfbeeld. We weten dat een positief zelfbeeld, net als sociale steun, het gemakkelijker maakt om stress en tegenslagen te hanteren. Trouw zijn aan je eigen ideeën, soms in weerwil van anderen die het totaal niet met je eens zijn, vooronderstelt een positief zelfbeeld. Vaak is er ook een wisselwerking tussen een positief zelfbeeld en eigenwijsheid. Als je vasthoudt aan je eigen standpunt en je krijgt uiteindelijk gelijk, dan is dat meestal goed voor je eigenwaarde.

3) Bekijk het van de positieve kant.

Voor onze experts was het glas half vol. En zelfs als het glas helemaal leeg was, dan was het toch nog altijd een prachtig glas! Onze vitale tachtigers dachten positief. Ze richtten hun aandacht op wat er goed ging, wat fijn was, wat lekker liep, wat klopte, wat er was verbeterd, enzovoort. Ook hier ligt een link naar stresshantering. Als je de positieve kanten van een moeilijke situatie kunt zien, dan ervaar je minder dreiging en minder stress. Hiervoor gebruikten onze vitale tachtigers vaak ook humor. Een verhaal van één van hen dat mij altijd is bijgebleven, is het volgende. Hij vertelde dat hij tijdens de tweede wereldoorlog met zijn gezin in de Betuwe woonde. Tegen het einde van de oorlog werd dit gebied zwaar beschoten met granaten. Het gezin besloot het huis te ontvluchten, maar bij hun overhaaste vertrek konden zij nergens de voordeursleutel vinden. Omdat zij de eerste granaten al aan hoorden komen, besloten zij om toch te vertrekken en de voordeur maar open te laten. Toen zij na enkele dagen terugkwamen, was er van een woonhuis alleen nog een rokende puinhoop over. Voor de voordeur lag echter nog wel een deurmat. Zijn vrouw tilde die op en daar vond zij de sleutel. Ja, zo vertelde deze vitale tachtiger, dat was ironisch: eerst hadden we geen sleutel en wel een huis en toen hadden we wel een sleutel maar geen huis meer…. En hij glimlachte.

Opvallend was ook, dat zij alle vier duidelijke voordelen zagen aan het oud zijn. Een van hen zei: ‘Nu ik 83 ben, kan ik veel meer zeggen als vroeger. Eigenlijk zeg ik tegenwoordig alles wat er bij mij opkomt. Vroeger kon ik dat niet. Vroeger moest ik me altijd netjes gedragen, maar van oude mensen wordt veel meer geaccepteerd’. En een ander zei: ‘Ik heb mijn hele leven hard moeten werken om mijn gezin te onderhouden. Nu ben ik met pensioen en kan ik mij helemaal wijden aan wat ik altijd graag heb willen doen: middeleeuwse manuscripten bestuderen’.

4) Werk aan je toekomst.

Vaak wordt gedacht dat ouderen meer met het verleden bezig zijn dan met de toekomst. Bij deze mensen was dat niet het geval. Ze waren veel bezig met hun toekomst. Wat ook opviel, was dat zij er allemaal van uitgingen dat het ‘niet vanzelf gaat’. Als je iets wilt bereiken zul je er voor moeten werken. Volgens mij vormt deze overtuiging, dat het vaak veel inspanning kost om iets te bereiken, een soort bescherming tegen teleurstelling en verbittering. Als je een beeld uit van de toekomst waarin alles eigenlijk vanzelf of met heel weinig moeite goed komt, kun je gemakkelijk teleurgesteld raken.

5) Integreer verschillende aspecten.

Vaak hebben mensen de neiging om bepaalde gedeelten van zichzelf te miskennen of af te keuren. Mensen hebben een bepaald beeld van zichzelf en bepaalde kanten passen daar niet bij. Toch hebben ze die kanten vaak wel. Een deel van jezelf miskennen, is een vorm van verdringing, en verdringing kost energie. Bovendien ben je bij bepaalde handelingen en bij bepaalde beslissingen incongruent, en ook dat kost energie. Ook kunnen miskende gedeelten van jezelf op onverwachte momenten heel heftig opduiken. Vandaar dat het veel energie kost om innerlijk verdeeld te zijn. Hiervan was bij onze vitale tachtigers weinig te merken. Ze leken verschillende fasen en aspecten van zichzelf nog steeds levendig te ervaren, ook als die al lang niet meer actueel waren. Hun rolidentiteiten als kind, als ouder of als beroepsbeoefenaar waren nog steeds actief. Dit leverde een soort eenduidigheid op, die hen – in samenhang met hun eigenwijsheid – in staat leek te stellen om duidelijke keuzes te maken en weinig energie kwijt te raken aan innerlijke verdeeldheid.

  1. En zo komen we dan aan bij de laatste bijdrage – in dit hoofdstuk althans – die NLP kan leveren aan het vitaal oud worden. Als je wilt denken zoals een vitale tachtiger denkt, of misschien mag ik het zelfs nog iets breder zeggen: als je wilt leven zoals een vitale 80 leeft, zorg dan dat je de onderstaande vijf suggesties goed opneemt, stevig verankert, en regelmatig in praktijk brengt. Uiteraard kun je ook de hele technologie van NLP gebruiken omdat grondig te doen, maar het zou te ver voeren om daar nu alle details van te geven.Een mooie opname
    Ik heb een suggestie over hoe je hier zelf mee kunt werken. Dus hier komt een NLP-tip. Lees zo meteen de onderstaande suggesties een paar keer rustig door. Pak dan je smart phone of de microfoon van je webcam of wat je maar bij de hand hebt waar je iets mee kunt opnemen. Maak een mooie opname van deze suggesties, waarbij jij ze zelf uitspreekt.  Als je goed bent in filmpjes maken, kun je er misschien mooie beelden bij zoeken en het geheel op Youtube zetten. Je kunt de link aan je vrienden mailen en op die manier hen sociale steun bieden. En dat is een goede daad, dus ook goed voor je eigen zelfbeeld. Mail je mij dan ook even de link?Hier zijn de suggesties:1) Het gaat om de mensen
    Je contact met mensen is het belangrijkste. Je relaties, of ze nu heel diep gaan of gewoon gezellig zijn, in je gezin, in je vriendenkring, op je werk, in de wijk… In je hele leefwereld zijn mensen het belangrijkst. Als je terugkijkt zijn ze altijd al belangrijk geweest. Als je vooruit kijkt kunnen ze belangrijk blijven, in je denken, je gevoel en in alles wat je doet…2) Vertrouw op je eigen wijsheid
    Je kunt vertrouwen op je eigen wijsheid. Je hebt het vermogen om koppig te zijn als dat nodig is. Je kunt vertrouwen op wat je weet en wat je aanvoelt, ook al denken de meeste mensen er anders over. Je hebt het vaak bij het rechte eind gehad, als je het achteraf bekijkt. Je kunt steeds meer de dingen gaan doen die jij goed vindt, niet zozeer de dingen die volgens anderen moeten. Je kunt je sterk voelen omdat je weet dat jij verantwoordelijk bent voor jouw leven.3) Bekijk het van de positieve kant
    Je kunt zien en voelen wat er goed gaat, ook als er problemen zijn. Een probleem is een kans om iets belangrijke te leren over jezelf of over hoe de wereld in elkaar zit. Want je hebt het recht om fouten te maken, daar ben je ten slotte een mens voor. En als er iets mis gaat is dat vaak gewoon een kwestie van pech. Omdat de goede dingen die er met je gebeuren, te maken hebben met wie jij bent, waar jij voor staat, wat jij kunt, kun je steeds meer positieve en gelukkige gedachten boven laten komen. En zelfs als het heel moeilijk is, dan weet je dat je er doorheen komt en, ergens in je, is er zelfs iets dat het grappige ervan kan blijven zien.4) Werk aan je toekomst
    Je toekomst is de moeite waard om voor te werken. Het kan heel prettig zijn om af en toe heel hard te werken, als het doel maar belangrijk genoeg is. Want het werk dat je doet vanuit je diepere waarden kan licht en gemakkelijk lijken. En wat je op dit moment nog niet kunt veranderen, kun je rustig aanvaarden. Steeds meer kun je de mensen en de wereld accepteren zoals ze nu eenmaal zijn. En je werkt samen met anderen aan een goede toekomst voor jezelf, voor elkaar en voor de generaties die op ons zullen volgen…5) Integreer verschillende aspecten
    Er zijn zo veel mensen die een stukje van jezelf zijn geworden, van wie je de goede kanten in je meedraagt. Wat ze je hebben meegegeven aan vaardigheden, kennis, waarden en mogelijkheden. En zelfs als je zo iemand verloren hebt, blijft hij of zij in je voortleven. Net zoals ook ieder aspect van jou recht heeft op een eigen plaats in je leven, ook al heb je die goede plaats misschien nu nog niet gevonden. Je bent een geheeld binnen in jezelf en samen met anderen… En je bent als mens ook verbonden met grotere gehelen, er is iets grotere dat je leidt of steunt en waar je kracht uit kunt putten.

 



[1] Wat is een gezond gewicht? Een simpele, snelle bepaling is het meten van je tailleomtrek. Leg een meetlint rond je taille (tussen de onderste rib en de bovenkant van het bekken).

Tailleomtrek bij vrouwen Tailleomtrek bij mannen Betekenis
Minder dan 80 cm Minder dan 94 cm Je hebt een gezond gewicht.
80 – 88 cm 94 – 102 cm Je hebt een verhoogd risico om gezondheidsproblemen te krijgen.
Meer dan 88 cm Meer dan 102 cm Ongezond gewicht.

 

[2] ‘Gematigd intensief bewegen’. Dit betekent dat je hard genoeg beweegt om je hartslag te verhogen en te gaan zweten. Maar je hijgt nog niet. Hoe weet je het verschil tussen ‘matig’ en ‘intens’ bewegen? Als je nog wel kunt praten, maar je kunt niet meer meezingen met een liedje (de woorden), dan zit je in het ‘matige’ gebied.

 

[3] Mannen: 2 glazen per dag. Vrouwen: 1 glas per dag. Verspreid door de week, dus niet zes dagen niets en dan op zaterdag een hele fles.

[4] Ik nummer hier door – in de lijst van bijdragen die NLP kan leveren aan het vitaal oud worden. In het gedeelte over gezonde routines heb ik vier punten genoemd, hier ga ik dus verder met nummer 5.

 

 

2

Over de auteur:

Psycholoog, NLP-trainer, Trainer provocatief coachen, schrijver (11 boeken), directeur IEP --- Geeft NLP- en provocatieve workshops en -opleidingen. --- Stond vijf jaar achtereen in de top-500 professionals van ‘Quote’. --- Ontwikkelde MindSonar.
  Artikelen die hiermee samenhangen

Comments

  1. George  maart 10, 2013

    Hoi Jaap,
    de NLP ideeën vind ik waardevol in je artikel, maar je informatie over voeding is nogal achterhaald en getuigen van een aantal (onbewuste?) overtuigingen die tegenwoordig samengevat worden in “conventional wisdom”.
    Je vergeet bijvoorbeeld dat de jager/verzamelaar gezond oud werd, vandaar dat er sinds ongeveer 20 jaar studies gemaakt zijn en worden naar wat zij deden op het gebied van voeding, beweging, slaapgedrag, etc. Google maar eens op Paleo, maar een goede start is ook het blog van Melchior Meijer (http://melchiormeijer.wordpress.com/). Granen blijken bijvoorbeeld helemaal niet zo gezond te zijn, 10.000 jaar is erg weinig voor de mens om zich aan te passen aan dit gewas. Maar bij Paleo gaat het vooral om principes en niet om braaf na te apen wat zij deden.
    Een van de verklaringen van de relatieve gezondheid van de mensen die jij beschrijft uit de 2e W.O. is wellicht helemaal niet dat wàt ze aten, maar dat ze deden aan een vorm van IF (Intermittent Fasting). IF maakt zeer gezond en laat mensen ook langer leven. (Ik heb er vrij veel over gepubliceerd op mijn eigen website, maar het volgende is gepubliceerd via de BBC: http://oerlopen.nl/index.php?pag=art&doc=1470)
    Ook de literatuur over de zgn. “Blue Zones” is erg interessant! (gezonde 100 jarigen in kleine gebieden op de wereld, zoals Sardinië).

    Groet,
    George Kerkhoven (je eerste NLP-klant indertijd 🙂

    antwoorden
    • Jaap Hollander  maart 12, 2013

      Hallo George,

      Bedankt voor je reactie!

      Hmmm, achterhaald… Valt volgens mij wel mee.

      Ik las net vanochtend een artikel van een evolutiebiologe, over dat het Paleo-verhaal – dat mij overigens altijd erg logisch leek – toch niet zo solide is en op evolutionaire misverstanden berust. De vooronderstelling is dat 10.000 jaar veel te kort is voor de mens om te evolueren en dat onze evolutie sinds de ‘caveman’ dus eigenlijk stil zou staan. De overgang van jager-verzamelaar naar landbouwer zouden we evolutionair dus helaas niet hebben ‘meegekregen’. Maar dat blijkt niet te kloppen. Er zijn wel degelijk evolutionaire veranderingen aangetoond die veel sneller verlopen. Soms zelf in 4 jaar (krekels op Hawaï). Blauwe ogen bijvoorbeeld, kwamen 10 – 6.000 jaar geleden – aldus deze biologe – nauwelijks voor, maar zijn nu heel gewoon.

      Hartelijke Groeten.
      Jaap

      antwoorden

Voeg een Commentaar