Van Vooronderstellingen naar Communicatiemodel

Geplaatst door:

door Ria Eijck en Cosima Kliebenstein

Aangemoedigd en persoonlijk geïnspireerd door Jaap Hollander zijn wij, Ria Eijck en Cosima Kliebenstein, eind 2009 aan de slag gegaan met het thema NLP en Gezondheid. In 2012 heeft Niels Tekke zich bij ons aangesloten. Ontwikkelingen in de zorg, verhalen uit de directe omgeving en eigen ervaringen hebben ons gemotiveerd om ons te verdiepen in gespreksvoeringen met en rondom personen met chronische gezondheidsklachten.

Vanuit eigen ervaring kunnen wij zeggen dat men als patiënt in de gezondheidszorg regelmatig tegen muren aan kan lopen. Neem bijvoorbeeld het verhaal van iemand die werd aangemeld voor een revalidatietraject naar aanleiding van een vervelende val. Het kostte diegene de grootste moeite om de behandelaars in te laten zien dat vooral fysio- en ergotherapie nodig was om de belastbaarheid terug te krijgen. De creatieve therapie, psycholoog en muzieklessen bleken echter een noodzakelijk onderdeel van het programma. Maar hoezo dan? Dat deze persoon in het dagelijkse leven “gewoon” aan het werk was en niet zat te wachten op onnodige therapieën, was niet gebruikelijk en bleek onmogelijk om over te brengen.

afbeelding 1Uit dit recente voorbeeld blijkt hoe moeilijk het soms kan zijn om als patiënt gehoor te krijgen voor hetgeen je zelf aangeeft nodig te hebben. Het komt niet zelden voor dat een patiënt op dat vlak niet serieus genomen wordt. Vaste patronen in denken en handelen vanuit zorgprofessionals zijn gangbaar. Dat is ook begrijpelijk omdat zij gehouden zijn aan protocollen en zorgstandaarden.

In een proces van ziekte, put stroeve communicatie extra uit. Dit komt het herstelproces niet ten goede. Aandacht voor de patiënt en benieuwd zijn naar de belevingswereld van de patiënt is de grondgedachte van ons eerste “product” van onze samenwerking: Het Patiëntrollen-model.

Het Patiëntrollen-model is een helder en herkenbaar communicatiemodel waarin patronen in communicatie zichtbaar worden. Het wordt nu ter ondersteuning in verschillende trainingen ingezet. Maar het model is allesbehalve uit de lucht komen vallen. Graag willen we jullie meer vertellen over  het proces van de totstandkoming van het Patiëntrollen-model en de cruciale rol die de NLP vooronderstellingen hierin hebben gespeeld.

Helende taal
Vanuit de vooronderstelling dat iedereen de hulpbronnen beschikbaar heeft voor positieve verandering, stelden wij ons de vraag hoe taal als hulpbron ingezet kan worden ten behoeve van ziekte en gezondheid. Als NLP’ers weten wij dat verbale en non-verbale communicatie een voorwaarde is om hulpbronnen bij de ander wakker te maken. Voor ons was het dus al snel duidelijk dat je door middel van taal kunt bijdragen aan heling. Maar hoe dan precies?

Aan de hand van verschillende voorbeelden, begonnen we de rol van zorgprofessionals te bespreken. Ieder mens heeft een eigen stijl van communiceren. En professionals in de zorg communiceren ook elk op hun eigen wijze. Wat ons met name bezig hield, was of en zo ja hoe, de communicatie van zorgprofessionals bij zou kunnen dragen aan heling bij een patiënt. En kan deze communicatie ook een averechts effect hebben? Want wat is de invloed van taal die een behandelaar kiest richting een patiënt?

Onze vraag kwam voort uit de gedachte dat taal van invloed is op onze hersenen en dat van daaruit een zelfhelend
vermogen van het lichaam gestimuleerd wordt, in de breedste zin van het woord. Het woord “heling” betekende voor ons namelijk ook eenheid, heelheid, acceptatie en harmonie. En als er zorgprofessionals zijn die middels taal dit helende vermogen bij patiënten weten te stimuleren, dan kunnen anderen dit ook leren. Dit idee liet ons niet los. Maar waar te beginnen? Wij hadden het gevoel dat alles in elkaar grijpt en alles met elkaar in verbinding staat.

Eenheid
We begonnen met het analyseren hoe letterlijke woorden die zorgprofessionals gebruiken “binnenkomen” bij een patiënt. Mensen organiseren namelijk zintuigelijke weergaven middels taal. Een bepaalde woordkeus roept vervolgens onbewust een bepaald beeld op. Wij merkten al snel dat dit beeld voor iedereen anders kan zijn. Maar het is wel een communicatie­mechanisme dat lichaam en geest met elkaar verbindt want het lichaam en geest zijn een cybernetische eenheid. Yoka Brouwer omschrijft dit in haar boek als de onbewuste en natuurlijke taal van een groot deel van ons zenuwstelsel. Door het begrijpen van deze beeld- of symbooltaal, kunnen we ons bewust worden van wat er in ons innerlijke leeft.

Een ding weergeven als een proces
Wat ons opviel, was dat bij communicatie in relatie tot gezondheidsklachten, een proces regelmatig als een ding wordt weergegeven. Denk bijvoorbeeld aan een uitspraak als: “Je hebt diabetes” of “Ik ben ziek”. Bij zo’n uitspraak lijkt het een vaststaand feit te betreffen. In NLP spreken we in zo’n geval van een nominalisatie. Door het geven van woorden aan een proces, wordt doorgaans een ziekte of aandoening (h)erkend. In onze overtuiging betekent dit echter niet dat deze als status quo gezien moet worden. Wanneer men een ziekte of aandoening als een proces beschrijft zit er beweging in. Bij het beschrijven van dit mechanisme hanteerden wij de vooronderstelling: De kaart is niet het gebied. Net als andere dingen in het leven, kan een proces dat ten grondslag ligt aan gezondheidsklachten, veranderen. In onze visie op communicatie in de zorg, wilden wij ook datgene wat onmogelijk geacht wordt, insluiten.

Overtuigingen over ziekte en gezondheid
In het werk met mensen die gezondheidsklachten hebben, spelen bewust of onbewust ook overtuigingen mee die van invloed zijn op de communicatie. Dit kunnen overtuigingen van de zorgprofessional zijn, maar ook van de patiënt. Vanuit de overtuiging dat het onbewuste minstens even belangrijk is als het bewuste, stelden wij dat het behulpzaam kan zijn om onbewuste gedachtepatronen bewust deel uit te laten maken van communicatie over ziekte en gezondheid.

Want ga maar na hoe de communicatie verloopt tussen een patiënt en zijn behandelaar wanneer deze behandelaar er (onbewust) van overtuigd is “hier valt toch niets meer aan te doen”. Onbewust kan zo’n overtuiging worden overgedragen aan de patiënt. En waarschijnlijk is het omgekeerde net zo waar.

Interactie
Een stap verder in ons project, beseften we ons steeds meer dat de reactie van een patiënt op de communicatie door een zorgprofessional logischerwijs ook afhangt van de patiënt. Eerdere ervaringen van een patiënt spelen hierin een rol, maar ook overtuigingen, waarden en normen. Zoals al eerder benoemd, kan in communicatie eenzelfde bepaalde woordkeus bij verschillende mensen verschillende beelden en dus interpretaties oproepen. En de ene patiënt is de andere niet. En het wordt bijzonder interessant wanneer je je realiseert: In communicatie bestaat geen mislukking, alleen feedback. Zouden er bepaalde vaste interactiepatronen te onderscheiden zijn in de communicatie tussen een patiënt en zijn omgeving?

Wij filosofeerden vervolgens over hoe het kan dat verschillende mensen met dezelfde chronische klachten er anders mee omgaan. En natuurlijk zullen ook zorgprofessionals te maken krijgen met “moeilijk gedrag van patiënten” waardoor een gesprek vastloopt. Waardoor wordt dit verschil bepaalt? En waarom gedraagt de ene patiënt zich rebels, terwijl een ander eerder slachtoffergedrag vertoont? Gedrag dat vast iedereen in zijn of haar omgeving herkent en waar wij steeds meer benieuwd naar werden. Want immers: Ieder gedrag heeft een positieve intentie.
Er zijn dus ongetwijfeld redenen waarom mensen met chronische gezondheidsklachten zich op bepaalde manieren gedragen ten opzichte van hun omgeving en dus ook ten opzichte van de zorgprofessional. Hiermee doelen wij op gedrag dat bij de gesprekspartner tot verbazing of irritatie leidt.

Patiëntrollen-model
De meest kenmerkende en extreme gedragsuitingen die wij in de context van ziekte en gezondheid konden benoemen, hebben wij weer­gegeven in de vorm van patiëntrollen: De directeur, de professor, de piekeraar, de drenkeling, de stille lijder, de struisvogel, de illusionist en de rebel.

afbeelding 3

Door de structuur van de subjectieve ervaring in kaart te brengen, konden wij de verschillende intenties en behoeften per rol beschrijven. Deze rollen bleken te passen in een model met als uitgangspunt twee elementen: De focus en de mate van ervaren controle.

Terug naar helende communicatie
Door het inzicht in de verschillende rollen met de bijbehorende intenties en behoeften, viel bij ons veel informatie uit eigen ervaringen op zijn plek. Door deze inzichten kan er ruimte komen voor begrip van enerzijds de zorgprofessional en anderzijds de patiënt. De zorgprofessional zal bepaald patiëntgedrag, dat soms als “lastig” wordt bestempeld, beter gaan begrijpen en hierdoor anders reageren. En het model geeft inzicht aan de patiënt zelf die hierdoor begrip van en voor het eigen gedrag krijgt en een reactie van een zorgprofessional beter kan plaatsen.

En dan is het nog maar een kleine stap naar een andere manier van communiceren. Een manier van communiceren die de heelheid van de mens ondersteunt. Uitgaande van het patiëntrollen-model vindt al heling plaats op het moment dat een patiënt zich door de (non-verbale) communicatie  van een zorgprofessional volledig geaccepteerd en gesteund voelt in zijn of haar gedrag, overtuigingen en behoeften.

Dit begrip en deze onvoorwaardelijke acceptatie die tot uiting komt in de communicatie maakt dat een patiënt milder wordt in de uitingsvormen die passen bij deze rollen. Immers, de betekenis van je communicatie is de reactie die je bij de ander oproept.

Wil je meer weten over dit communicatiemodel? Kijk dan op www.sanaconnecta.nl of volg ons op twitter @sanaconnecta.

Literatuur:
Brouwer, Y. (1996): NLP en Gezondheid. Ankh-Hermes B.V. Deventer
Derks, L. & Hollander, J. (1996): Essenties van NLP. Service, Kosmos-Z&K Uitgevers, Utrecht

 

 

 

0

Over de auteur:

Posting is geen auteur. Dit is iemand van het IEP secretariaat die een artikel in de bibliotheek heeft geplaatst. De auteur is degene die bij het artikel staat aangegegeven. Wilt u ook een artikel in de IEP bibliotheek plaatsen? Stuur dan een mailtje naar mail@iepdoc.nl.

  Artikelen die hiermee samenhangen

Voeg een Commentaar