Column Guus Hustinx: De kunst van het tegendenken

Geplaatst door:

Op vakantie las ik een prikkelend boek dat ‘tegendenken’ bespreekt. Tegendenken is ‘kritisch’ meedenken. Die kunst is in veel organisaties -en de BV Nederland- een ondergeschoven kindje. De effecten lezen we wekelijks in de krant. Het boek bevat een aantal basis NLP technieken die in de context van het tegendenken ingezet kunnen worden. Interessant om hier te bespreken.

Het boek is geschreven door Rudy van Stratum en Stijn van Liefland. Eerder schreven, nou ja maakten[1], zij het boek, ‘Geld is een middel’. De kunst van het tegendenken is duidelijk een vervolg daarop. Rudy is econoom en NLP-er, Stijn milieukundige. Zij waren o.a. samen betrokken bij het ontwikkelen van duurzame woonwijken. Stijn had de milieu inbreng en Rudy de taak om alle stakeholders met hun verschillende belangen op een lijn te krijgen. In die smeltkroes van vaak tegengestelde belangen zijn de twee pijlers van hun gedachtengoed ontstaan. Allereerst een andere manier van denken over rendement en het nemen van gezonde beslissingen. Als tweede ontstond het idee dat het nodig was om op een andere manier te leren (tegen)denken om de gevestigde paradigma’s en de gebruikelijke rolopvattingen te kunnen doorbreken. Niet alleen voor henzelf, maar zeker ook voor de betrokkenen. Met als doel om meer rationeel, met afweging van alle voors en tegens, tot duurzame, besluitvorming te komen. Met als onderliggend doel de vele uit de hand gelopen, mislukte, niet van de grond gekomen projecten, te voorkomen.

Het boek  begint met dagelijkse verwondering over geld en rendement, met aansprekende, herkenbare voorbeelden. Bijvoorbeeld over de afweging om al dan niet spaarlampen aan te schaffen, over slim afvallen en het ‘irrationele’ gedrag van huizenbezitters wiens eigendom onder water is komen te staan. Feitelijk gaat dit deel over het gebrek aan tegendenken en de effecten daarvan.
Deel twee handelt over tegendenken zelf. Het is een mix van twee lagen. Welke irrationele patronen kom je nu tegen, zoals onder meer: denkfouten, moeilijke woorden, mooie mode woorden, belangrijk is niet genoeg en persoon en inhoud. Twee, hoe ga je nu met die patronen om? Centraal daarin staat de ‘beslisboom’. Dat model wordt aangevuld met NLP technieken zoals het verkennen en verruimen van het wereldmodel, reframing en de kunst van het doorvragen (waar heb ik dat toch eerder gezien?), metamodelvragen dus.
In deel drie worden praktijk voorbeelden uit de professionele praktijk (en de krant) aan de orde gesteld. Daarin wordt schrijnend duidelijk wat de effecten zijn van het ontbreken van tegendenken: kostbare drama’s en persoonlijke schades. In deel 4 ga je zelf aan de slag met tegendenken en worden NLP technieken als de Disney strategie en het werken met tijdlijnen aangereikt.
De delen 5 en 6 kennen weer twee lagen. Enerzijds laten ze tegendenken in de praktijk zien. Hoe kijk je als tegendenker aan tegen zaken als economische groei, het financiële argument, de prijs van een mensenleven. Het ontzenuwt een aantal vaste overtuigingen en (voor~)oordelen die deskundigen en stakeholders hanteren vanuit hun eigen belangen. Anderzijds gaat het inhoudelijk dieper in op zaken als de verborgen kosten uit de beslisboom.
In deel 7 wordt de slag gemaakt naar systeemdenken. Ha, bekend terrein voor mij. Ik had graag gezien dat meer fundamenteel de koppeling naar tegendenken gelegd werd, de voorbeelden lijken wat los te staan. De auteurs geven echter zelf aan dat ze pas de eerste stappen zetten in systeemdenken. Het boek sluit af met een samenvatting en een interessante relativering. Je kunt nog zoveel tegendenken, sommige gebeurtenissen (het ondenkbare) zijn niet te voorzien. Dan kun je niets anders doen dan je verlies pakken en verder gaan.

De kern van tegendenken wordt gevormd door de beslisboom: vaststellen van doel, ingreep, rendement (financieel èn maatschappelijk), beschikbaarheid kapitaal (hulpbronnen) en uitvoering. Daaronder zit de laag van de verborgen kosten: hebben we wel alles in beeld? (zie de grote kosten overschrijdingen bij vele projecten). Daaronder zit de laag van de denkfouten, vaste denkstrategieën en overtuigingen met welluidende namen als: confirmation bias (dit bevestigt precies ons idee), sunc cost fallacy (we hebben nu al zoveel uitgegeven nu moeten we doorpakken), group think (mooi dat iedereen zo enthousiast is). De onderste laag wordt gevormd door de technieken die je kunt toepassen: werken met de tijdlijn en positiewisselingen zoals Disney.

Dat leidt dan tot de volgende stappen:

  1. De noodzaak voor tegendenken onderkennen (heeft het zin, is het nodig?)
  2. Doel verhelderen (voorkom dat je discussieert over een oplossing zonder dat het probleem helder is)
  3. Doel productief formuleren (maak van tegendenken meedenken. Het brein heeft een (positief geformuleerd) doel nodig)
  4. Verken de context van de vraagstelling (verruimen van het wereldmodel)
  5. Brengt de maatregel, de oplossing je dichter bij het doel? (wat is het rendement, financieel, maatschappelijk, welke verborgen kosten?)
  6. Wordt de maatregel uitgevoerd? (soms kan een klein zetje in de goede richting helpen, zijn er nog bezwaren, de ecologiecheck dus)
  7. Verwacht dat het fout gaat (leren van de fouten die in de toekomst plaatsvinden)

Als NLP-ers herkennen we de stappen van het NLP gesprek.
Het boek bevat een handig flowdiagram waarin al deze stappen met de kernvragen en de in te zetten instrumenten zijn opgenomen.

Tegendenken is een instrument dat hard nodig is in onze complexe werkelijkheid. Dat laten de voorbeelden in het boek overtuigend zien. Dat kan ik ook uit mijn eigen praktijk bevestigen. Een recent voorbeeld: een afdelingshoofd dat ik coach vertelt dat de nieuwe directeur gaat reorganiseren. ‘Oh’, vraag ik achteloos, ‘welk probleem wordt daar mee opgelost dan? ‘Geen’, luidt het antwoord, ‘ik weet zeker dat we juist problemen gaan creëren. Maar ja, de directeur is niet van tegenspraak gediend, dan loopt het slecht met je af.’ Dit voorbeeld raakt aan een thema dat in het boek wel aangestipt wordt, maar niet verder wordt uitgediept, namelijk legitimatie. Vaak schort het aan de legitimatie om te tegendenken, zoals bij ons afdelingshoofd. Een tweede aspect dat daarbij speelt (ook dit wordt aangestipt) is dat de heersende cultuur in organisaties er een is van: positief zijn, vooral meedenken, tegendenken wordt niet gewaardeerd, niet geaccepteerd. Dus de mensen die deze kwaliteit in huis hebben houden wijselijk hun mond. Als ze er al zijn, want cultuur reproduceert zichzelf. De meedenker zoekt en vindt andere meedenkers. Ik zie in veel organisaties dat de kwaliteit om te tegendenken ontbreekt. Hoe verkrijg je nu die legitimatie om te tegendenken in een cultuur die niet daar van gediend is? Niet voor niets constateren de auteurs dat tegendenken van buitenaf het makkelijkst is, maar ook dan geldt de legitimatie vraag. Ik zal daar in een volgende column dieper op ingaan en de cultuurkwestie ook koppelen aan metaprogramma’s.

Een klein puntje van kritiek. Ik raak in het boek soms de draad een beetje kwijt. Ik schreef al eerder dat er zo nu en dan een dubbele laag in het boek lijkt te zitten. Patronen in denken en hoe er mee om te gaan lopen dan door elkaar. In deel 5 en 6 wordt ‘tegendenken in de praktijk’ afgewisseld met een verdere verdieping, uitwerking van de beslisboom. Bij sommige bespiegelingen vroeg ik me af: wat heeft dit nog met tegendenken te maken? Is hier vooral de bevlogen, tegendraadse econoom aan het woord? Leuke, prikkelende stukken, daar niet van. Wat ik het echt mis is een verslag van een concreet project waar tegendenken tot een mooi(er) resultaat heeft geleid en hoe dat dan gewerkt heeft.

Ik besef dat ik met deze bespreking het boek feitelijk te kort doe. Het boek haakt aan allerlei modellen en theorieën, kent interessante bespiegelingen, economisch en filosofisch van aard, teveel om in dit kader aan de orde te stellen. Het neemt een aantal heilige huisjes op de schop. Het leest lekker, is goed te volgen, heeft diepgang. Voor de leek en ook voor de goed ingevoerde professional. Het staat bol van kwadrantjes, schema’s en tekeningen die het verhaal goed ondersteunen. Het zet aan het denken over maatschappelijke thema’s en tegelijkertijd kun je het op je eigen situatie toepassen. Ik zie ook de humor, zeker in de beschrijving van de, oh zo schrijnende, voorbeelden. En het relativeert de eigen denkwijze zo nu en dan op een verfrissende manier. Daarnaast is het een mooi voorbeeld hoe simpele NLP technieken ingezet kunnen worden in een zakelijke context. Dat leidt vervolgens tot een mooi instrumentarium voor tegendenken. Kortom een boek met een rijkheid die hier lastig tot uitdrukking te brengen valt. Een aanrader voor iedereen die wat tegendenken kan gebruiken. En wie kan dat niet professioneel èn privé?

reageren: guus@intens.com

Voor geïnteresseerden in het boek ga naar:

http://www.boekscout.nl/shop/_.aspx/De_kunst_van_het_tegendenken?bookId=5741

[1] In dit boek maken de auteurs in hoge mate gebruik van infographics. Die vertellen het verhaal, terwijl de tekst daaraan ondersteunend is.

0

Over de auteur:

Ingenieur, NLP-trainer, managementcoach en -trainer. Guus heeft ervaring als projectmanager en in directiefuncties. Hij maakte in 1994 de overstap naar begeleiding en training. Hij is partner in Intens, een bureau dat zich richt op de effectiviteit van teams en organisaties, zowel in de private als de publieke sector. Hij heeft zich gespecialiseerd in het toepassen van NLP bij teambuilding en verandertrajecten. Hij ontwikkelde ‘het Speelveld der verandering’, een systemisch model om de dynamiek in organisaties op te sporen en te veranderen. Samen met Anneke Durlinger schreef hij het boek: ‘Voorbij je eigen wijze, effectief communiceren met metaprogramma’s in professionele relaties’. Samen met Mieke Laarakkers schreef hij ‘Speelveld der verandering, de onzichtbare organisatiedynamiek als hefboom’. Voor het IEP geeft hij workshops over metaprogramma’s, is gasttrainer bij de practitionersopleidingen, verzorgt introductietrainingen NLP en geeft samen met Mieke Laarakkers de workshop ‘Ecologisch veranderen van organisaties’.
  Artikelen die hiermee samenhangen

Voeg een Commentaar