Antifragiliteit en de ecologische organisatie

Column door Guus Hustinx

Ik heb net een minisabbatical van 9 weken achter de rug. Het doel was, uitrusten, nieuwe energie en inspiratie opdoen. Uiteindelijk ben ik nauwelijks of niet met het ‘werk’ bezig geweest en bleken opgaan in de natuur van zee en bergen en later tijd met onze kleinzoon dé ingrediënten om echt nieuwe energie op te doen. Wel las ik een uitermate intrigerend en ook inspirerend boek: ‘Antifragiel. Dingen die baat hebben bij wanorde’, Nassim, Nicholas Taleb, uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam 2013. Taleb is wiskundige, systeemtheoreticus, filosoof, expert op het gebied van toeval en waarschijnlijkheid, hoogleraar, oud-beurshandelaar, rijk en heeft nooit een opleiding afgemaakt. Ik ben nog zeker niet ‘klaar’ met het integreren van de nieuwe inzichten die ik opdeed en een column is zeker ook niet de plek om dit boek diepgaand te bespreken, maar toch enkele eerste gedachten over wat zijn gedachtengoed voor organisaties kan betekenen.

Taleb introduceert het begrip antifragiel als tegenovergestelde van fragiel. Zijn stelling is dat fragiele dingen kwetsbaar zijn voor toevallige gebeurtenissen en stressfactoren en dat we geneigd zijn het fragiele te beschermen, maar het daardoor ook steeds fragieler maken. Daartegenover staat het antifragiele dat juist baat heeft bij toevallige gebeurtenissen en stressoren doordat het daar juist sterker en creatiever van wordt en groeit. Hij geeft in zijn boek vele voorbeelden daarvan. Kinderen zijn fragiel en ouders hebben de neiging ze te beschermen, maar de vraag is of ze niet juist sterker worden als ze een bepaalde mate van stress en onverwachte gebeurtenissen mee zullen maken, dus meer antifragiel worden. In zijn betoog hebben complexe systemen –zoals organisaties- baat bij (een zekere mate van) antifragiliteit. Tegelijkertijd ziet hij juist dat alle variatie en volatiliteit (wisselvalligheid) uit huidige organisaties wordt weggehaald en dat maakt ze juist meer fragiel en dus kwetsbaar in een veranderende wereld. Dat gebeurt onder meer door het gebruikelijke top down ingerichte planning en control proces en door protocollering. Nu heb ik al eerder over de effecten van controle geschreven –zie ook het nieuwe NLP boek ‘Hoe je met NLP…..’- het betoog van Taleb geeft een nieuwe, andere, onderbouwing van mijn stelling dat een op controle gebaseerde organisatie dodelijk is voor creativiteit en betrokkenheid in organisaties.

We zien in onze wereld al decennia de tendens naar meer schaalvergroting. Hoe groter de schaal, hoe meer hiërarchie en controle er ontstaan. En dus neemt de fragiliteit toe. Door het aantal mensen in een systeem te vergroten verandert de aard van de onderlinge relaties. De oorspronkelijke eigenschappen blijven niet behouden er vindt een transformatie plaats. Hoe groter de schaal hoe abstracter de ‘ander’ wordt. Als extra ‘fragilisator’, noemt Taleb de afwezigheid van ’skin in the game’. Mensen die zelf geen persoonlijk risico lopen oefenen de controle uit en –zie de bankencrisis- dat maakt systemen dus fragiel. Want bij gebrek aan ‘skin in the game’ –lees: ‘wat er ook gebeurt, ik ga met een riante vertrek regeling naar huis’- kunnen we snappen dat medewerkers als pionnen worden behandeld, dat er schandalen ontstaan en dat hele organisaties omvallen door onverantwoord gedrag van bestuurders. –Heb je de affaire van het flitsfaillissement van de kinderopvangketen Estro vorige week nog meegekregen? Vlak voor het faillissement kreeg onder meer de bestuursvoorzitter nog een stevige bonus terwijl honderden medewerkers hun baan verliezen.-

Taleb hanteert een aantal heuristieken –simpele, uit de praktijk ontstane regels-: Het kleine is antifragieler dan het grote; complexe systemen vereisen geen ingewikkelde regels of uitgebreide controle, dus hoe eenvoudiger hoe beter; alles wat top down is maakt zwakker en blokkeert antifragiliteit en groei; bottum up gedijt onder de juiste mate van stress en wanorde; innovatie ontstaat door trial en error, antifragiel knutselen. Dat lijken interessante regels om een organisatie in te richten. Ik schreef eerder over pioniersorganisaties. Die voldoen nu juist aan deze heuristieken van Taleb.

In de Volkskrant stond 17 augustus een interessant artikel over het ‘Performing Arts Forum’ (PAF) een soort retraite-oord, een platform voor artiesten, professionals, doeners die willen innoveren, een boek schrijven iets anders ontwikkelen etc. Het is gevestigd in een oud klooster in Noord Frankrijk. Je kunt er voor 17 euro per nacht verblijven. Een citaat van de oprichter: ‘Kunstenaars zijn egoïsten, maar het is hier heel lastig om een lul te zijn’, zegt Ritsema ‘Omdat je geen tegendruk krijgt. Ik zeg altijd: mensen zijn veel aardiger dan ze zich laten behandelen. Met regels doen we alsof we achterlijk zijn. Ik vind dat middeleeuws’. Er zijn maar drie regels in het PAF: laat geen sporen achter; maak dingen mogelijk voor iedereen; de doener beslist. En dat blijkt wonderwel te werken. Levert dat nooit spanningen op? Ja natuurlijk wel, maar juist die spanningen vormen, in termen van Taleb, de broodnodige volatiliteit die het systeem levendig en antifragiel houden. Het ongeplande, het onverwachte –er komen zo’n 800 bezoekers per jaar- zorgt voor de nodige variatie. Een mooi voorbeeld van een bloeiende organisatie die voldoet aan de heuristieken van Taleb.

Als we hier nu door de NLP bril naar kijken, dan is het belangrijkste NLP principe dat we aan het werk zien dat van de ecologie. Iets is ecologisch als het goed is voor het gehele systeem op de kortere en de langere termijn. Taleb laat zien welke mechanismen in complexe systemen werken en wat de effecten zijn: schaalvergroting en controle werken fragiliteit in de hand, het systeem wordt zwakker en minder ecologisch. Voldoende volatiliteit en variatie zijn nodig voor antifragiliteit, dat maakt een systeem sterker, meer ecologisch. Taleb laat ook zien dat in een hectische, steeds veranderende wereld, het antifragiele kan overleven en het fragiele niet. Robert Dilts gaf ooit een workshop met de titel: ‘Tools to survive in a changing world’. Hij greep op dezelfde systeemtheoretische principes terug als Taleb en vertaalde dat naar NLP-tools. Taleb geeft een soort organisatieversie daarvan uit (al blijft hij wel erg abstract, de vertaling naar de praktijk moet je wel zelf nog doen). Een conclusie die ik als NLP-er trek is dat als we ecologie als leidend principe maken van organisaties we vanzelf antifragiele organisaties gaan bouwen. Met behulp van de methode van het Speelveld der Verandering is de ecologie in het systeem eenvoudig te testen. (zie onze driedaagse training: optimaal gebruik maken van systeemgeheimen)

Ons minisabbatical bleek redelijk antifragiel te zijn. We hadden besloten in Corsica te starten en dus moesten we wel een overtocht boeken. Voor de rest niets gepland. Wat zich voordeed, slecht weer, een staking in de haven bij de overtocht naar het vasteland, onze eigen ‘zin van de dag’, was leidend. Zo bracht het onverwachte, het onvoorziene ons meermaals op plekken die we vooraf nooit uitgekozen zouden hebben. Soms geweldig en dan bleven we wat langer, soms minder en dan trokken we weer verder. Taleb noemt dat de rationele flaneur –i.t.t de toerist die een reis boekt die van a tot z is gepland en waarin alles wat anders loopt als een teleurstelling wordt ervaren-, 6000 km rondgetrokken, geen moment verveeld. Ik kan het jullie aanbevelen.

En dan als laatste een opdracht: ga eens na hoeveel antifragiliteit je in je eigen (werk)omgeving kent en hoe je die –zo nodig- nog verder kunt versterken. Veel antifragiel plezier.

About the Author Guus Hustinx

Ingenieur, NLP-trainer, managementcoach en -trainer. --- Guus heeft ervaring als projectmanager en in directiefuncties. Maakte in 1994 de overstap naar begeleiding en training. Is partner in Intens, een bureau dat zich richt op de effectiviteit van teams en organisaties, zowel in de private als de publieke sector. --- Heeft zich gespecialiseerd in het toepassen van NLP bij teambuilding en verandertrajecten. Ontwikkelde ‘het Speelveld der verandering’, een systemisch model om de dynamiek in organisaties op te sporen en te veranderen. --- Samen met Anneke Durlinger schreef hij het boek: ‘Voorbij je eigen wijze, effectief communiceren met metaprogramma’s in professionele relaties’. --- Samen met Mieke Laarakkers schreef hij ‘Speelveld der verandering, de onzichtbare organisatie-dynamiek als hefboom’. --- Is sinds het eerste begin betrokken geweest bij de ontwikkeling van MindSonar. Lid van de 'MindSonar Experts Group'.

follow me on:

Leave a Comment: