Makkelijk mensen motiveren, deel 2: De vooronderstellingen

Artikel: Makkelijk Mensen Motiveren 2

Auteur: Sergio van der Pluijm

Beschrijving: 2010. Dit is een vervolg op het inleidende artikel over ‘motivational interviewing. Hoewel in de literatuur over motiverende gespreksvoering niet expliciet over vooronderstellingen wordt gesproken, zijn ze er natuurlijk wel.

 

========================

Makkelijk Mensen Motiveren, deel II

Dit is een vervolg op het inleidende artikel dat in de vorige Elektronische Eekhoorn is verschenen.
Hoewel in de literatuur over motiverende gespreksvoering niet expliciet over vooronderstellingen wordt gesproken, zijn ze er natuurlijk wel degelijk. Hieronder vind je de vooronderstellingen die ik zelf heb gedestilleerd uit diverse trainingen, literatuur en praktijk. Net als bij NLP kun je ze zien als pragmatische werkovertuigingen: het gaat er niet zo zeer om of ze waar zijn, maar of ze werken. Sommige, zoals de vierde, zijn wel degelijk in wetenschappelijk onderzoek aangetoond en dus ’waar’. Het is echter veel interessanter om je af te vragen of je in je dagelijkse praktijk ook echt van bijvoorbeeld deze vierde vooronderstelling uit gaat. Als je vaak met kracht en veel enthousiasme probeert om mensen te overtuigen ga je hier waarschijnlijk niet vanuit. (Tenzij je dit provocatief doet, maar dan gaat deze vooronderstelling wel degelijk op). Ook de andere vooronderstellingen zijn de moeite waard om te toetsen aan je dagelijkse praktijk.

Hier zijn ze:

  1. Ieder mens wil wel iets veranderen
  2. Mensen willen liever niet veranderen
  3. Kortom: mensen zijn doorgaans ambivalent t.o.v. verandering
  4. Mensen veranderen niet door wat anderen zeggen, maar door wat zij zichzelf horen zeggen in reactie op anderen
  5. Als je de Autonomie van de cliënt respecteert zal hij beter met je samen werken
  6. Overtuigen werkt averechts
  7. Als iemand wel wil veranderen, maar er geen vertrouwen in heeft, gebeurt er niets
  8. Iemand accepteren zoals hij is, zorgt dat-ie verandert
  9. Meebewegen met de weerstand is effectiever dan ’de strijd aangaan’. 10. Uiteindelijk verandert alles en iedereen vanzelf…

1. Ieder mens wil wel iets veranderen

Ken je iemand die voor 100% tevreden is? Nee, ik ook niet. Het gras is immers altijd groener aan de andere kant. Zelfs de Dalai Lama wil graag dingen veranderen. Het lijkt inherent te zijn aan de menselijke natuur om altijd dingen te willen veranderen. Dit is ook heel logisch als je bedenkt hoe we miljoenen jaren hebben overleefd: door voortdurend dingen in onszelf en onze omgeving te veranderen om de kans op overleven zo groot mogelijk te maken. Als je van bovenstaande vooronderstelling uit gaat bestaat zoiets als een ’ongemotiveerde cliënt’ simpelweg niet. Het kan hooguit zo zijn dat de doelen van de cliënt niet overeen komen met de doelen van de hulpverlener. Zeker in de gedwongen hulpverlening kan dit spelen. Het kan dan enorm helpen om te bedenken dat de diepere verlangens van de cliënt vaak veel minder destructief zijn dan het daadwerkelijke gedrag. Denk ook aan het NLP-adagium ’ieder gedrag heeft een positieve intentie’. Zo bekeken is een alcoholist misschien op zoek naar ontspanning en (emotionele) pijnvermijding en een jeugdige delictpleger naar erkenning door leeftijdsgenoten. Als het lukt om dit in een gesprek boven tafel te krijgen, kun je samen op zoek gaan naar effectievere en gezondere strategieën om in deze verlangens te voorzien.

2. Mensen willen liever niet veranderen

Dit klinkt natuurlijk paradoxaal na de 1e vooronderstelling. Toch zit ook hier een zekere waarheid in, want ga maar na: kennen we niet allemaal voorbeelden van mensen die -tegen beter weten in- in een slecht huwelijk,

saaie baan of destructieve leefstijl blijven zitten? En laten we eerlijk zijn: verandering is soms best eng! We weten wat we hebben, maar niet wat we krijgen. We willen eigenlijk wel de lusten, maar niet de lasten van verandering. Maar helaas, dat zit er niet in: we moeten kiezen. En daar zijn veel mensen niet zo goed in en daarom… zijn we ambivalent.

3. Mensen zijn doorgaans ambivalent ten opzichte van verandering

Eigenlijk zijn de 1e twee vooronderstellingen een opstapje voor deze, die je kunt zien als de belangrijkste vooronderstelling van motiverende gespreksvoering. Iedereen die zijn gedrag zou moeten veranderen omdat dat beter is voor de persoon zelf, de omgeving of het grotere geheel gaat namelijk door een fase van ambivalentie. Hij of zij luistert dan als het ware naar een engeltje op de ene schouder en een duiveltje op de andere. Zolang iemand nog twijfelt zal het gedrag waarschijnlijk worden voortgezet. Het gedrag is immers bekend, daardoor veilig én dikwijls belonend op de korte termijn. Iemand kan ook twijfelen of de verandering wel haalbaar is. Terugval in oud gedrag wordt dan als ’falen’ gezien. Tsja, dan kun je het maar beter niet proberen. Deze fase in het veranderproces kan in het ergste geval een heel mensenleven duren. Motiverende gespreksvoering is er nu met name op gericht de ambivalentie te verhelderen en uiteindelijk op te heffen.

4. Mensen veranderen niet door wat anderen zeggen, maar door wat zij zichzelf horen zeggen in reactie op anderen

Uit deze uitspraak van Blaise Pascal, maar ook uit de zelfbepalingstheorie blijkt dat mensen gemotiveerd raken door wat ze zichzelf horen zeggen. Wij mensen zijn immers zeer veranderlijk en in constante interactie met anderen definiëren we onszelf. Als iemand zichzelf keer op keer bij een bepaalde hulpverlener of coach hoort zeggen dat hij/zij ’er nu echt klaar mee is’ en ’nu echt wil stoppen met gedrag x’, gaat hij zichzelf geleidelijk aan zien als iemand bij wie gedrag x niet meer hoort. Dergelijke uitlatingen worden overigens ’verandertaal’ genoemd. Een grappig ’mislukt’ onderzoekje dat dit principe illustreert is het volgende: op een Amerikaanse universiteitscampus wilde men onderzoeken hoe dmv. voorlichting gedrag kon worden beïnvloed. Toevallig bestond er toch al het probleem dat de studenten er veel te lang onder de douche stonden. Dus werden er tien studenten op pad gestuurd om anderen te overtuigen van het nut van korter douchen: dat was immers beter voor het milieu en voor je lichamelijke weerstand en ’als ik het kan, kun jij het ook!’ Na afloop werd het douchegedrag opnieuw bekeken en wat bleek? Bij het gros was er niets veranderd, maar vreemd genoeg waren er tien studenten die opvallend veel korter waren gaan douchen…

5. Als je de Autonomie van de cliënt respecteert, zal hij beter met je samen werken

Volgens de zelfbepalingtheorie is autonomie (naast competentie en verbondenheid) één van de drie psychologische basisbehoeften van de mens. Tijdens mijn studie maakte wat dat betreft een onderzoek over demente bejaarden veel indruk op mij: op de afdelingen waar men zelf nog enige autonomie had, zoals de zorg over planten, of de keuze voor een film, leefden de bejaarden gemiddeld 5 jaar langer dan op afdelingen waar hen werkelijk alle autonomie was ontnomen. Tijdens mijn werk met gedetineerden viel mij op dat autonomie voor hen zó belangrijk was, dat zij nog liever tegen hun zin ’B’ deden, omdat wij ’A’ hadden gezegd, dan dat zij rustig nadachten over wat voor hen de beste keuze was. Ik zag opvallend veel overeenkomsten met het gedrag van mijn toen 3-jarige dochter: als ik bijvoorbeeld wilde dat zij haar witte jasje aandeed, kon ik het best zeggen: doe je roze jasje maar aan! Bij motiverende gespreksvoering wordt de eigen autonomie en keuzevrijheid dan ook te allen tijde gerespecteerd en zelfs benadrukt. Alleen op deze manier kan duurzame motivatie tot verandering ontstaan. Overigens raakt deze

vooronderstelling aan het rapport-principe, waarbij je zoveel mogelijk aansluit bij wat de cliënt belangrijk vindt, alvorens nieuwe mogelijkheden aan te bieden. Ook in motiverende gespreksvoering wordt belang gehecht aan dit principe, hoewel er minder expliciet aandacht aan wordt besteed. Ook hier kan mijns inziens veel worden geleerd van NLP.

6. Overtuigen werkt averechts

Juist vanwege de grote autonomie-behoefte werkt overtuigen averechts. Ook bot confronteren, oordelen of de ’toon van de expert’ hebben dikwijls een tegengesteld effect, denk alleen al aan het verlies van rapport. Zo is uit onderzoek bij verstokte alcoholisten gebleken dat zij bij een dergelijke aanpak juist méér gingen drinken. Uit ander onderzoek, waarbij tijdens hulpverleningsgesprekken om de tien minuten van stijl werd gewisseld, dus respectievelijk overtuigen vs. reflectief luisteren, bleek dat de overtuigende stijl weerstandstaal opriep en reflectief luisteren juist verandertaal ontlokte. Motiverende gespreksvoering zoekt het dus in zaken als: oprechte belangstelling, empathie, niet-oordelen en vertrouwen op de innerlijke wijsheid van de cliënt: hij is zélf de expert over zijn leven. Voor doorgewinterde NLP’ers is dit niet echt groot nieuws. Toch is het goed om te beseffen dat een heel enthousiaste aanpak hetzelfde effect kan hebben als overtuigen. Wat meer ’achteroverleunen’ voorkomt niet alleen burn-out bij de hulpverlener, het is zelfs effectiever. NB: Om verwarring met provocatief coachen te voorkomen: daar wordt natuurlijk wel degelijk overtuigd, geoordeeld en geconfronteerd. Provocatief coaches maken juist dankbaar gebruik van deze vooronderstelling door ’de ezel aan zijn staart te trekken’. Door de cliënt juist te overtuigen dat hij zijn probleem ’nog meer moet doen’, zou hij wel eens tot een gezond inzicht kunnen komen. Bovendien gebeurt dit alles binnen een speciaal kader en met veel humor en warmte en dat maakt een wereld van verschil met bijvoorbeeld bot en cynisch confronteren of congruent overtuigen.

7. Als iemand wel wil veranderen, maar er geen vertrouwen in heeft, gebeurt er niets

Iemand kan nóg zo gemotiveerd zijn om te veranderen, zolang iemand geen vertrouwen heeft in de eigen mogelijkheden en hulpbronnen hiertoe zal hij of zij niet in actie komen. Iemand is dan ’als een circus-olifant aan een dun touw’. Het schijnt namelijk dat circus-olifanten vanaf de baby- leeftijd aan een dun touw geketend zijn. Als baby is dit touw sterk genoeg, terwijl een volwassen olifant met gemak de hele circus-tent omver zou kunnen trekken. Maar dan probeert hij het niet meer… In de psychologie wordt dit fenomeen ’aangeleerde hulpeloosheid’ genoemd. Om te zorgen dat de cliënt er vertrouwen in krijgt, probeert de motiverende hulpverlener naast ’verandertaal’ ook ’vertrouwenstaal’ te ontlokken. Hiertoe worden allerlei vragen gesteld die sterk aan NLP doen denken en er misschien zelfs aan ontleend zijn, denk bijvoorbeeld aan de ’wonder-vraag’. Mijns inziens kan NLP juist op dit gebied nog veel meer bijdragen om motiverende gespreksvoering nog effectiever te maken.

8. Iemand accepteren zoals hij is, zorgt dat-ie verandert

Het paradoxale is dat juist als je stopt de ander te willen repareren, veranderen of redden, je de weg vrij maakt voor verandering. Ergens is dit ook wel logisch, ga maar eens na bij jezelf. Als we merken dat iemand ons helemaal accepteert zoals we zijn en oprecht geïnteresseerd naar ons luistert zonder ons te willen veranderen, dan komt dit enorm het rapport ten goede. We zijn dan veel meer geneigd onze ambivalentie open en bloot op tafel te leggen. Als de coach of hulpverlener ons vervolgens liefdevol een spiegel voorhoudt, komen we vanzelf tot de conclusie: ’hé, eigenlijk wil ik zo helemaal niet leven’. Een mooi beeld vind ik dat dewarmte van je empathie de verstarring van iemands probleemsituatie als het ware ’wegsmelt’, zoals de zon een blok ijs.

9. Meebewegen met de weerstand is effectiever dan ’de strijd aangaan’

Bij motiverende gespreksvoering wordt met weerstand omgegaan zoals men in aikido met een aanval omgaat: niet de strijd aangaan (zoals in boksen), maar soepel meebewegen zonder zelf uit balans te raken. In gesprek met een cliënt kan dit inhouden dat de positieve intentie achter het weerstandsgedrag wordt herkend en benoemd. Door het rapport dat hiermee wordt opgebouwd ontstaat de ruimte om de ander vervolgens een spiegel voor te houden. Zo kun je een ex-gedetineerde die te laat komt voor een verplichte training op twee manieren benaderen. Je kunt heel normerend vaststellen dat-ie natuurlijk te laat van huis is gegaan met waarschijnlijk meer weerstand tot gevolg. Je kunt ook zeggen: ’goh, jij hebt je natuurlijk ontzettend gehaast om hier zo snel mogelijk te zijn’. Om na de vanzelfsprekende ’ja’ er aan toe te voegen: ’hé, hoe ga jij volgende keer zorgen dat je hier op tijd bent?’ De kans op een constructief gesprek is dan veel groter. Deze vooronderstelling doet mij ook denken aan een oud taoïstisch verhaal: Elke morgen duikt een oude wijze man in een gevaarlijke stroomversnelling waar al vele jonge mannen in zijn verdronken. Op de vraag hoe hij dit klaarspeelt antwoord hij simpelweg: ’ik laat me vanaf hier meevoeren door de stroom en dan spoel ik altijd weer aan daar ginds voorbij de bocht’…

10. Uiteindelijk verandert alles en iedereen vanzelf…

Het zal u waarschijnlijk zijn opgevallen dat ik veel affiniteit heb met oosterse wijsheid. Welnu, dat is inderdaad al sinds mijn jeugd het geval en het verschaft mij dan ook veel plezier en inspiratie om in motiverende gespreksvoering een zekere geest van oosterse wijsheid te herkennen. Ik vind het persoonlijk fantastisch als ’oude wijsheid’ en modern onderzoek

tot dezelfde inzichten komen en dat lijkt steeds vaker het geval te zijn. Je kunt hierbij denken aan kwantumfysica en modern hersenonderzoek aan de ene kant en oude boeddhistische kennis aan de andere. In het geval van motiverende gespreksvoering kan ik dit verband alleen maar associatief onder woorden brengen. Het gaat om een zekere aanvaarding dat iedereen recht heeft op zijn eigen leerproces in zijn eigen tempo. Het feit dat empathie en compassie een centrale plaats innemen. Het besef dat een roos niet harder gaat groeien als je hem de grond uit trekt en dat je beter de randvoorwaarden kunt scheppen waaronder een roos kan bloeien. Het inzicht dat uiteindelijk alles en iedereen vanzelf verandert, dat dit inherent is aan het leven. Dat je als hulpverlener hooguit kunt proberen het proces wat te versnellen en dat bescheidenheid hierbij op zijn plaats is. De grondlegger van motiverende gespreksvoering, William Miller, zegt in dit kader dat het beoefenen van motiverende gespreksvoering je ook als persoon niet onberoerd laat en dat het uiteindelijk meer ’een staat van zijn met je cliënt’ is dan een verzameling gesprekstechnieken… Welnu, tot zover de tien belangrijkste vooronderstellingen van motiverende gespreksvoering.

Tijdens de 3-daagse training die ik volgend seizoen zal verzorgen zal ik hier dieper op ingaan en kunnen deelnemers deze vooronderstellingen toetsen aan hun huidige praktijk en integreren in reeds aanwezige kennis en vaardigheden rondom thema’s als: motivatie, weerstand en verandering.

About the Author Sergio van der Pluijm

Provocatieve coach en oprichter en hoofdtrainer van Bureau 'Bewezen Effect', een trainings- en coachingsbureau. --- Het is zijn passie om nuttige wetenschappelijke kennis toegankelijk te maken voor een breed publiek: positieve psychologie, ACT en Mindfulness, motiverende en oplossingsgerichte gespreksvoering.

Leave a Comment: